ሠርሖት ገፅ

“የተለያየ የፖለቲካ አቋም ያላቸው ሲበዙ ሙያው ፈተና ውስጥ ገባ።”

ጋዜጠኛ ላዕከማሪያም ደምሴ

በ1950 እና 60ዎቹ፣ አለፍ ሲልም 70ዎቹ የነበሩ አብዛኞቹ የአገራችን ጋዜጠኞች በልምድ፣ በተሰጥኦ እና በፍላጎት ነበር የሚሰሩት። ሳይንሳዊው የጋዜጠኝነት ትምህርት ባልነበረበት በዚያን ወቅት ሙያውን ጀምረው፣ በሒደት በትምህርትና ስልጠና አዳብረው፣ የውጪ ሚዲያ ወኪል እስከመሆን የደረሱ ብርቅና ድንቅ ኢትዮጰያዎያን ጋዜጠኞች ነበሩ፤ አሉም። ጊዮን ሐጎስ፣ አበበ አንዷለም፣ ጌታቸው ደስታ፣ ፀጋዬ ታደሰ፣.. እያሉ ለአብነት መጥቀስ ይቻላል።

የእነዚህን አንጋፎች ዱካ በመከተል ጋዜጠኝነትን የተካነው ላዕከማሪያም ደምሴ፤ በኢትዮጵያ ሬዲዮ፣ ቪ.ኦ.ኤ፣ ቢቢሲ፣ ሬዲዮኖች ላይ ሰርቷል። የሩህ መጽሔት ምክትል ዋና አዘጋጅም ነበር። በጋዜጠኝነት ህይወቱ በርካታ ውጣ ውረዶችን ያየው ላዕከማሪያም፤ ከልምዱ በመነሳት ለጀማሪ ጋዜጠኞች መማሪያ የሚሆን መጽሐፍም አዘጋጅቷል። በጀርመን ሀገር በአድቫንስ ደረጃ ዓለም አቀፋዊ የጋዜጠኝነት ስልጠና (International institute of journalis) በጀርመን አገር ሰልጥኖ በማዕረግ ተመርቋል።

አባቱ የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ጦር አባል ነበሩ። በ1945 ዓ.ም. ሆለታ ገነት ጦር ትምህርት ቤት ሚኒቴሪ ካምፕ ውስጥ ነው የተወለደው። ለወላጆቹ ከወለዷቸው 9 ወንድና ሴቶች እሱ የመጀመሪያ ነው። አራት ዓመት ሲሆነው ቅድመ አያቱ ቤት ወደ አዲስ አበባ በመምጣት እየኖረ ዳግማዊ ምኒልክ ትምህርት ቤት መማር ጀመረ። በትምህርቱ ጎበዝ በመሆኑ ስኮላርሺፕ አግኝቶ በወቅቱ የመኳንንት ልጆች የሚማሩበት አሜሪካን ትምህርት ቤት በመግባት የመጀመሪያ ደረጃና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን በጥሩ አጠናቀቀ። በእዚህ ትምህርት ቤትም ለቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የሚሰጠውን ስኮላርሺፕ ተወዳድሮ በማሸነፍ ወደ አሜሪካን አደር በማቅናት ቾት የሚባለው ኮሌጅ ገባ። ከዚያስ?… ከሰፊው የሕይዎት ጉዞውና የስራ ተሞክሮው ጥቂት በጥቂቱ ከጋዜጠኛ ደረጄ ትዕዛዙ ጋር እንዲህ በጥያቄና መልስ ያወጋናል።

***

እዚያ እንደገባሁ ስሜቴ የፈቀደውን በዩኒቨርሲቲው ሊበራል አርትስ ነበር መማር የጀመርኩት። የተፈጥሮ እና የሶሻል ሳይንስ የተደባለቀበት ሳይኮሎጂ ነው። አንድ ዓመት ተኩል እንደተማርኩ በዚያን ወቅት የበላይ ጠባቂዬ የነበሩት ፕሮፌሰር ኤፍሬም ይስሃቅ ምክር ሰጡኝ፤ ወደ አገሬ ተመልሼ ግዕዝ ተምሬ እንደገና ወደ የኒቨርሲቲው በመመለስ የጀመርኩትን እንድቀጥል። ምክራቸውን ተቀብዬ አቋርጬ ወደ አገሬ ተመለስኩ። በቃ ቀልጬ ቀረሁ።

ለምን? እንዴት?

እንደተመለስኩ ከዚያ በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዩኒቨርሲቲ ታሪክ ማጥናት ጀመርኩ። ግዕዝን፣ የኢትዮጵያና የአፍሪካን ታሪክ ኮርሶች እየወሰድኩ የተማሪዎች እንቅስቃሴ ተጀመረ። ትምህርቱም ተቋረጠ። ተመልሼም ወደ አሜሪካን አገር መሄድ አልቻልኩም። በዚህ ምክንያት የትምህርቴን ግብ ሳላሳካ ቀረሁ። ግን አመፁ ቀዝቀዝ ሂል በዚሁ ዩኒቨርሲቲ ኢኒስቲቲዩት ኦፍ ዴቨሎፕመንት ሪሰርች ውስጥ ተቀጥሬ በአዲስ አበባ ፕሮጀክት ረዳት ተመራማሪ Asistanc researcher  ሆኜ መስራት ቀጠልኩ።  የጎዳና ሕይወት በኢትዮጵያ Street culture in Ethiopia በሚል ለአንድ ዓመት ያካሄድኩት ጥናትና ምርምር ቀዳሚው ነው። ሌሎችም አሉ። በመቀጠል ደብረዘይት አድኣ ወረዳ ሲሺዩ ኢኮኖሚክ ጥናት ማድረግ ጀመርኩ። ከዚያ ለውጥ መጣ። ያኔ ተመልሼ ወደ አሜሪካን መሄድ እችል ነበር ግን ለውጡ ጣመኝ። በትኩሱ ደስ ይል ነበር። በዚህ ላይ እያለሁ ማስታወቂያ ሚኒስቴር ማስታወቂያ አወጣ። ተወዳደርኩ። አለፍኩ። አቶ ተስፋዬ ታደሰ፣  ልዑልሰገድ ኩምሳ እና  ወይዘሮ ቷቡቱ ወልደሚካኤል ፈተኑኝ አለፍኩ። በኢትዮጵያ ሬዲዮ የእንግሊዝኛው ክፍል ተቀጠርኩ። ይህ በ1967 ዓ.ም. ነው።16 ወር እንደሰራሁ ግን ነገር መጣ። ለቀኩ።

የመልቀቅህን ምክንያት እናቆየውና ግን ስትቀጠር በአገሪቱ የለውጥ ወቅት ነበርና ሙያው አልፈተነህም?

ሲጀመር ለውጡ ደስ ይል ነበር። ኋላ ላይ ነው ፈተናው የመጣው። የተለያዩ የፖለቲካ አቋም ያላቸው ሲበዙ ሙያው ፈተና ውስጥ ገባ። እኔም ብዙ ፈተና አይቻሁ።

ምን ምን ነበር የምትሰራው?

ከስቱዲዮ ቀጥታ ዜና አነባለሁ፣ ፕሮግራም አዘጋጃለሁ፣ ሪፖርተርም ሆኜ መስክ እየወጣሁ፣ ቃለ መጠይቅ አደርጋለሁ። በአጠቃላይ አንድ ጋዜጠኛ መስራት ያለበትን ሁሉ እሰራ ነበር።

በስራህ ላይ ፈታኝ ወይም አስቸጋሪ ነገር ገጥሞህ ያውቃል

ያውቃል እንጂ። ብዙ። ለምሳሌ ዲዲቲን ለወባ ብለው ሲረጩት በዝናብ ይታጠብና ሃይቅ ይገባል ዓሳና የባህር ውስጥ ነፍሳትን ይገድላል። ከዚየታም አልፎ ወፎችን፣ እንስሳትን ይገላል። በተዘዋዋሪ የሰውን ጤና ይጎዳል። ህብረተሰቡን የሚያጠፋ ኬሚካል ነው። ጉዳቱ ስለታመነበት አሜሪካን እና አውሮፓ ጥቅም ላይ እንዳይል ተከልክሏል። ኢትዮጵያ ውስጥ ግን ይረጫል። በዚህ ጥቅም የሚያገኙ ክልከላውን ይቃወማሉ። እና ያኔ አዋሽ ሸለቆ የተባለ ድርጅት ይህንን ኬሚካል ይጠቀም ነበር። ይህንን ለማጋለጥ የአማርኛው ፕሮግራም የምርመራ ዘጋቢው ንጉሴ ተፈራ (ዛሬ ዶክተር)፣ የአፋርኛ ፕሮግራም ዘጋቢው ዑመር አሊ ሆነን ወደ ስፍራው ሄድን። እዚያ ሆነን እንደ አጋጣሚ ሬዲዮ ስንከታተል አፋር ውስጥ አላይደጌ የሚባል ቦታ አፋሮች መስፈራቸውን ያትታል። በጣም ገርሞን በማግስቱ ይህንን ስፍራ ለማየትና አጠናክረን ለመዘገብ ወደስፍራው አቀናን።ተመልሰን ስንመጣ ዋናው ስራችን ሆነ። ንጉሴ ሊዱን ሲሰራ “ እንኳን የሰፈረ አፋር ወፍ አላየንም… ” ብሎ ጀመረ። እኔም በእንግሊዝኛው ዜና ሰራሁበት። በአፋርኛ ተሰራ። ትልቅ ድንጋጤ ተፈጠረ። በጉዳዩ ደርጎች ተናቆሩ። ያኔ ለሁለት ተከፍለው ነበር። በማግስቱ ጠዋት ንጉሴን ከቢሮው አፍሰው ወሰዱት። የሬዲዮ መምሪያ ሀላፊው አቶ ተስፋዬ ታደሰንም ጭምር።  እኔ የምሳ ሰዓት ተረኛ ስለነበርኩ አላገኙኝም። እነ ኮሎኔል መንግስቱ ጉዳዩን ሊያጣሩ በሄሊኮፍተር አዋሽ ሄዱ። ሲመለሱ እነ ንጉሴ ተለቀቁ። የሰራነው ስራ እውነት መሆኑ ስለታመነ ነው ይህ የሆነው። በተጻራሪው የቆመው አካል ግን በቢሮ ላይብረሪ ሰብስቦን ብዙ ፎክሮብን ነበር። ባንታሰርም ማስፈራሪያውና ማስጠንቀቆያው ደርሶናል።ይህንና ይህንን መሰል ብዙ ፈተና አይቻለሁ።

ከሬዲዮ ኢትዮጵያ ስትለቅ እንዲሁ አስቸጋሪ ሁኔታ ገጥሞህ እንደነበረ ይሰማል፤

ትክክል ነው። ዜና ላነብ ስቱዲዮ ሆኜ ተዘጋጅ የሚለው ቀይ መብራት ከቴክኒሺያኑ ይደርሰኛል። በዚህ ግዜ አንድ የዜና ክፍል ባልደረባዬ በታዘዘው መሰረት  ከዜና አገልግሎት በቴሌ ፕሪንተር የተላከ የተሞነጫጨረ ይሑፍ ይዞ ከመስታዎቱ በኩል እንዳነብ አሳወቀኝ። እኔም በእጅ ምልክት እንደማላነብ ነገርኩት። ጊዜ የለኝማ። በተገቢው አሰራራችን የሚነበብ ዜና ለአንባቢው የሚሰጠው ከ30 ደቂቃ በፊት ነው። ለራሱ አንብቦ ወይም ተለማምዶ (Rehears) አድርጎ ስለ ዜናው ምንነት አውቆ በደንብ ተዘጋጅቶ ነው ዜናውን ለሚሊዮኖች ጆሮ የሚያደርሰው። ከቀናት በኋላ የሬዲዮ መምሪያ ሀላፊው ዘንድ ከፋለ ማሞ ቢሮ ተከስሼ ቀረብኩ። የፕሮዳክሽን ክፍል ሀላፊ ነው የከሰሰኝ። የሚኒስትሩ አማካሪ ደህኔ ረታና አለቃዬ ወይዘሮ ታቦቱም ነበሩ። ጉዳዩን አስረዳሁ። ትክክለኛውን የጋዜጠኝነት ስርአት ጠብቄ እንደሰራሁ አመኑ። “ ከዚህ በፊት ምንም ጥፋት የለበትም፣ ታታሪ ሰራተኛ ነው ” ብለው ነጻ አወጡኝ። ተጠንቅቄ እንድሰራም መክረውኝ ወደ ስራ ገባሁ።

ግን ያ እንድታነብ የተሰጠህ ዜና ምን ነበር?

የደርግ መግለጫ ነው። አብዮታዊ እርምጃ ስለተወሰደባቸው ሰዎች የሚገለጽ ነው። እኔ ባላነበውም በቀዩ የዜና እወጃ ሰዓት ላይ ሌላ ጋዜጠኛ አንብቦታል። ግን ይህ ሁኔታ ኋላ ላይ ከፍተኛ ችግር አመጣብኝ።

ምን አመጣብህ?

ከአስራ አምስት ቀን በኋላ አገር ሰላም ነው ብዬ ለማዘጋጀው ፕሮግራም ሙቃዎችን ስመራርጥ ከደርግ ልዩ ምርመራ ክፍል ደንብ ልብስ የለበሱ ወታደሮች መሳሪያቸውን አንግተው በሬንጅ ሮቨር መኪና ስቱዲዮ መጡ።

“ፈልገንህ ነው የመጣነው፤ ለምርመራ ትፈለጋለህ!? ”

“እናንተ እነማናችሁ?…” ጠየኩ። የመጡበትን ነግረውኝ ታዘው ስለሆነ በአስገዳጅነት እንደሚወስዱኝ ነገሩኝ።

“አልወጣም!…” አልኩ። መጀመሪያ። ቴክኒሺያኑ ለመነኝ። ኋላ እነሱንም እንዳላስፈጅ ሰግቼ የሚመጣውን ለመቀበል ሄድኩ።

ከዚያስ?

ከዚያ ደግር ጽሕፈት ቤት ምርመራ ክፍል አንድ ገዳይ ሻለቃ ቢሮ አስገቡኝ። ሻለቃው በስድብ ተቀበለኝ። “ለምን ትሰድበኛለህ ጥፋት ካለብኝ ንገረኝና ልወቀው” አልኩት። ሁኔታው አናዶኛል። እየዛተ እየደነፋ ወደ ሌላ መርማሪ ሻለቃ ዘንድ ላከኝ። ያ ሻለቃ ‘የፍየል ወጠጤ’ ሊያስብለኝ  ( ሊያስረሽነኝ ) የመደብ ጀርባዬን ሊያጠና በጥያቄ ያጣድፈኝ ጀመር። ርስት እንዳለኝ፣  የማን ቤተሰብ እንደሆንኩ። የፊውዳል ዘር እንዳለኝ… መየቀኝ። እንደሌለኝ መለስኩለት። ያኔ አባቴ ገነት ጦር ትምህርት ቤት አሰልጣኝ መሆኑን ሰነግረው ጥያቄውን አቆመ። ደጅ እንድቆይ አደረገኝ። ጾሜን ውዬ 11 ሰዓት ላይ ማዕከላዊ ተወሰድኩ። እዚያ በእኔ ጉዳይ ሲቪል ገዳዮችና ፖሊሶች መከራከር ጀመሩ። ለጥብስ ሊያቀርቡኝ ነው።

ሊገድሉህ?

ልመጣልህ ነው። በዚያ ግቢ ውስጥ ሆኜ አንድ የማውቀው የሰፈሬ ልጅ ከግቢው ውጪ ከሩቅ ሲያልፍ አየኝና ሲፈራ ሲቸር ቀረብ አለ።  “ምን ታደርጋለህ?” ሲልም ጠየቀኝ። ነገርኩት። ስልክ ቁጥርም ሰጠሁት። እየሮጠ ሄዶ የት እንዳለሁ ለቤተሰቦቼና ለቢሮ ባልደረቦቼ ነገረ። ስለእኔ መስረያ ቤቴ ተተራመሰ። እኔ አሰቃቂው እስር ውስጥ ገባሁ። ስገባም ጋዜጠኛ መሆኔ ስለተሰማ የደርግ ሰላይ መጣ ብለው ታሳሪዎቹ በጎሪጥ ያዩኝ ጀመር። የኢ.ኤል.ኤፍ፣ የበርበሬ አሻጥር ነጋዴዎች ይበዙበታል። ውሎ ሲያድር ንጹህ መሆኔን አምነው ወዳጅ አደረጉኝ። በአንድ ትንሽ ክፍል ውስጥ 72 ሰዎች ነን የምንተኛው። አተኛኛችንም “ስክ” ይባላል። (ግራና ቀኝ የሌላው ታሳሪ እግርና ጭንቅላት የተጠባበቀ ነው)። ሙቀቱ አይጣል ነው። ጥበቱ መቀመጥም ሆነ መቆም አያስችልም። አብሮ እንደ መረብ መነሳት ነው። ስቃይ ነው። በዚያ ላይ ስጋቱ። ቅዠቱ። ወሰዱኝ፣ ገደሉኝ ነው።   ፀሎት ነው። ሌሊት የመኪና ድምጽ ሲሰማ መሳቀቅ ነው። ማን ይሆን የሚጠራው? ተረኛ የሚገደል ማን ይሆን? እያልን በፍርሃት መንቀጥቀጥ ነው። የፈለጉትን እየጠሩ ወስደው መግደል ነው የነሱ ስራ ።

በዚህ ሁኔታ ምን ያህል ቆየህ?

በዶክተር ንጉሴ ተፈራ አስተባባሪነት የማስታወቂያ ሚኒስቴር ባልደረቦቼ ፈርመው አምስት ገጽ ደብዳቤ ለደርግ ጽህፈት ቤት በማቅረብ ተከራክረው አስፈቱኝ። ስፈታ በወቅቱ የደርግ ጸሐፊ በነበሩት ሻምበል ፍቅረስላሴ ወግደረስ ዘንድ ቀርቤ “ይቅርታ ተደርጎልሃል ሁለተኛ እንዲህ አይነት ስህተት እንዳትፈጽም” ተብዬ ተግሳጽ ተሰጥቶኛል። መጀመሪያ ልቤ ንፁህ ስለሆነ የፈራሁት ነገር አልነበረም። መፈታቴ ሲነገረኝ ነው ምን አይነት አደገኛ ነገር ውስጥ እንደገባሁ የታወቀኝ። ተለቅቄ ስወጣ ክላሽንኮቩን ወጥሮ የያዘ አንድ ወጠምሻ ወታደር ነው ወደ መኪና አስገብቶ የሸኘኝ። ሁኔታውን ሳስታውስ  እንባዬ ዱብ ዱብ አለ። ይህ ሰው ግን መከረኝ።

“አንተ ልጅ እንዳንተ ፀጉረ ልውጥ ሰው እዚህ ገብቶ የወጣ የለም። አታልቅስ ፣ ፈጣሪህን አመስግን ” አለኝ። እንባዬ ቀጥ አለ። በረታሁ። ዛሬ ሳስበው ያ የሰፈሬ ልጅ የት እንዳለሁ ባይጠቁም አልቆልኝ ነበር። በዚያን ወቅት እዚያ እስርቤት ከነበርነው ሰዎች ውስጥ በህይወት የተረፈ አንድም አልነበረም።

ከዚያስ ወደ ስራ ተመለስክ?

አይደለም። መኪናው ቢሮ እንዳደረሰኝ ግቢው በእልልታ ቀለጠ። ምን ያህል ሰዉ የኔን ጉዳይ እንደሚከታተልና እንደሚወደኝ የተገነዘብኩበት አጋጣሚ ነው። እልልታውን ያቀለጡት በመስሪያቤቱ መሀይምነትን ለማጥፋት ከሙያ አጋሮቼ አበራ ለማ፣ ወንድሙ ነጋሽ እና ሌሎች ጋር ሆነን በፈቃዳችን የምሳ ሰዓታችንን ጭምር መስዋዕት እያደረግን ስናስተምራቸው የነበሩት ሰራተኞች ናቸው። መፈታቴ ደስታ ቢሰጠኝም ከዚያን ቀን ጀምሮ ከባልደረቦቼና ከምወዳቸው ሰራተኞች መለየቴ ሳያሳዝነኝ አልቀረም። ቢሮዬ እንደደረስኩ በእጄ ያሉትን የመስሪያቤቱ እቃዎች አስረክቤ ሁሉንም እየተሰናበትኩ ግቢውን ለቅቄ ወጣሁ። አልተመለስኩም። ምክንያቱም ጓድ ፍቅረስላሴ ከስራዬ መሰናበቴን አርድተውኝ ነበር። ይህ የሆነው ሚያዚያ ውስጥ 1969 ዓ.ም ነው።

ከዚያስ ህይወት ወዴት አቀናች?

ሌላ መስሪያ ቤት መቀጠር አስቸጋሪ ነበር። ስለዚህ ጓደኞቼ ቤት ተቀምጬ አንዳንድ የትርጉም ስራዎችን እሰራ ነበር። በዚህ ሁኔታ ውስጥ እያለሁ የአርሲ ገጠር ልማት ድርጅት የማስታወቂያና ትምህርት ክፍል ውስጥ ማስታወቂያ ወጣ፤ ተወዳደርኩ አለፍኩ፤ ተቀጠርኩ። ጥቂት እንደሰራሁ መታሰር መጣ አብሮኝ የሚኖረው ጓደኛዬን አሰሩት። በቀጣይ እኔ እንደምታሰር ሲገባኝ አዲስ አበባ መጥቼ ጥቂት ተደብቄ ቆየሁ። ከዚያ በሚያውቁኝ ሀላፊ አማካኝነት  ከግብርና ሚኒስቴር ተጽፎልኝ ወደወላይታ እርሻ ልማት ድርጅት ተዛወርኩኝ። አንገቴን ደፍቼ የቀይ ሽብር ትርምሱ ዘመን አሳለፍኩ። ከዚያም ሐረር ቀጠና ግብርና ልማት በዚሁ ህዝብ ግንኙነት ባለሙያ ሆኜ መስራት ቀጠልኩ። ከዚያም ወደ አዲስ አበባ በመመለስ የግብርና ምርት መሳሪያዎች አቅራቢ ድርጅት ውስጥ በመስራት ላይ እያለሁ ኢህአዴግ ገባ።ወደ ቀደመ ሙያዬ የመመለስ እድል አገኘሁ።  

ወደ ጋዜጠኝነቱ?

አዎ። ያኔ የሚዲያ ስራ ትንሽ ለቀቅ የተደረገበት ነበር። ሩሕ መጽሔት ማስታወቂያ አወጣ ተወዳደርኩ አልፌ ተቀጠርኩ። በምክትል ዋና አዘጋጅ ደረጃ የዋና አዘጋጅነቱን ተግባር ሁሉ እየተወጣሁ እስኪዘጋ ቆየሁ።   በስራችን ሂደት ግን መንግስት የፕሬስ ተግባርን ጠበቅ ሲያደርግ በተለያዩ ጊዚያት ማእከላዊ ድረስ እየተጠራን እንጠየቅ ነበር። ነጻነት መጣ ስል መሳቀቅ ተከተለኝ። እየሰራን ዋና አዘጋጁ ሲሳይ ንጉሱ በሙያው ሰበብ ወደ ውጪ ይወጣል። ቦታውን ያዝ ስባል መዘዙን ስለማውቀው አልፈልግም አልኩ። በሱ ቦታም ከፋለ ማሞ ተተካ። ወከባው ሲበዛ አሳታሚዎቹ ፈሩና ዘጉት።

በወቅቱ መጽሔቷ ተወዳጅ እንደነበረች አውቃለሁ፤ በአንተ ሚዛን ምን ያህል ውጤታማ ነበረች ብለህ ታስባለህ?

ዋውውው! በጣም አንባቢ ነበራት። ስርጭቷና ተፈላጊነቷ በጣም ከፍተኛ ነበረ። ብዙ ኮፒ ትሸጥ ነበር። የመጽሔቷ የመጀመሪያ ዋና አዘጋጅ የነበረው ጋሽ ጳውሎስ ኞኞ ሲሞት ሙሉ ታሪኩን የሱን ነበር ያደረግነው፤ ያኔ አንባቢዋ በዛ። ከስር ከስር እያሳተምና 60 ሺ ኮፒ ደረሰች። ይህ የሆነው በሦስተኛ ዕትሟ ነበር። ከዚያ በኋላ ደረጃዋን እየጠበቅን የኮፒ መጠናን ሳናወርድ ቀጠልን። የማይነሳባት ጉዳይ የለም። ደረጃዋን ጠብቃ ማስታወቂያ እየተጨመረባት በአሜሪካን አገር ጭምር ትታተም ነበር።

ከዚያ ወደ ቪ.ኦ.ኤ ተሻገርክ?

ትክክል። የእንግሊዝኛው ቪ.ኦ.ኤ ሬዲዮ ተወዳድሬ በማለፌ ገባሁ።ለ4 ዓመታት ሰራሁ። ሁለት ደቂቃ ለማትፈጅ ዜና 50 ዶላር ይከፈለኝ ነበር። በእነዚህ አመታት አንዳንዴ ለፍራስ ኢንተርናሽናል እሰራ ነበር። የተለያዩ ጉዳዮች ላይ ስዘግብ ደስተኛ ነበርኩ። በቀዳሚነት የሰራኋቸው ዜናዎችም ጥቂት አይደሉም።

ለምሳሌ?

ጊዮን ሆቴል ላይ ደርሶ የነበረውን ፍንዳታ በተመለከተ በቀዳሚነት የዘገብኩት  እኔ ነኝ። ሂልተን ሆቴል ከ ኤ.ኤን. ሲ ተወካይ ጋር ቁጭ ብዬ ፍንዳታው እንደተሰማ በቮልስዋገን መኪናዬ በርሬ ሄድኩ። ያየሁትን ዘገብኩ፤ ቀዳሚው የዓለም ዜና ሆነ። ነጮች ደግሞ እንዲህ አይነቱን ዜና ቀዳሚ ነው የሚያደረጉት። ሁከት፣ ብጥብጥና ጦርነት ይወዳሉ። 24 ሰዓት ሂደቱን  እየተከታተልኩ ዘግቢያለው። የያኔው አሊታሃድ የአሁኑ አልሻባብ ነው ይህንን ያደረገው። የትግራይ ሆቴል ላይ የደረሰው ፍንዳታንም ቀድሜ የዘገብኩት እኔ ነኝ። ወጣትነቱ ስለነበር መሯሯጥ ነው። በተመሳሳይ ብሉቶፕስ ላይ የደረሰው ጥቃትንም የዜና እፍታውን (Scoop)  የጨለፍኩት እኔ ነኝ። በዚህ ሁኔታ ቀጥዬ በመጨረሻ በራሴ ጊዜ ለቀኩ።

ለምን?

በስንት መከራ ያገኘሁትን ቀዳሚ ዜና አንድ ዘረኛ ‘ሰዓቱ የዜና መቀበያ አይደለም’ በሚል ሰበብ ዜናዬን አልቀበልም በማለቱ ተናድጄ ነው። ዜናውን ግን በሌሎች ሚዲያዎች አስተላለፍኩት። ከዚያ ክስ መጣብኝ። አልሰራም አልኩ። በቃ። ጥቂት ቆይቶም ፈልገውኝ የምስራቅ አፍሪካ ዜና ወኪል ሆኜ እንድሰራ አድርገው ነበር፤ ሆኖም ስላልተመቸኝ ብዙም አልገፋሁበትም። ወደ ቢቢሲ ሬዲዮ ተሻገርኩ። በተጓዳኝም ለጥቂት ጊዜ ለኢንተር ፕሬስ ሰርቪስ (IPS) ኦን ላይን ሰርቻለሁ። በተለያየ አንግል እንደየፍላጎታቸው ነው እሰራ የነበረው።

ቢቢሲ ውስጥ የተሻለ ነገር አገኘህበት?

በአንድ ዜና 61 ፓውንድ ነበር የሚከፈለኝ። ነጻነቱ፣ ሚዛናዊ ስራን ለመስራትም የተሻለ ሆኖ አግኝቼዋለሁ። የኢትዮጵያ ተወካይ (correspondent) ሆንኩኝ። ለስምንት ዓመት ሰራሁ። እንዳጋጣሚ እዛው ሆኜ የኢትዮ ኤርትራ ጦርነት ተነሳ። የጦር ዜና ዘጋቢ ሆንኩ። እሌኒ መኩሪያ እና ሪቻርሊ የተባለ ፈረንጅም በወቅቱ እንደኔው የቢቢሲ ተቀጣሪ ነበሩ። በየራሳችን እንሰራለን። በተለያየ ጊዜ ባድመ እና ዛልአንበሳ የተካሄደው ጦርነትን የመዘገብ እድል አግኝቻለሁ። መቼም እድል አይባልም። ይቃይ ፣ መከራ ቢባል ይሻላል። ያ ሁሉ አልፎ እርቅ ቢፈጠርም ያኔ በወንድማማች ህዝቦች መካከል ይህ መፈጠሩ ያሳዝናል። ዛሬ ዛሬ ብዙዎችን የሚያስቆጭ ሆኗል። የሰዉ እልቂት፣ መጨካከኑ፣ የወደቀ ሬሳ ማየቱ… ይዘገንናል።

ሌሎች ዘገባዎችንስ?

በሀገራችን የተከሰተውን ማናቸውንም ነገሮች ስዘግብ ኖሪያለሁ። የሙያውን ስነ ምግባር ጠብቄ አገሬን እና ህዝቡን በማይጎዳ መልኩ እውነታውን ለመስራት ሞክሪያለሁ። የምርጫውን፣ የፖለቲካ ሂደቱን፣ ግጭቱን፣ ማህበራዊ እና ኤኮኖሚያዊ ሁነቱን፣ በአጠቃላይ ለውጪ ሚዲያ ፍጆታ የሚወለውን ሁሉ በአቅሜ ተግቼ ሰርቻለሁ ብዬ አምናለሁ። መጨረሻ ላይ እንዲሁ ያለመመቸት ሁኔታ ሲገጥመኝ ከቢቢሲም በራሴ ፈቃድ ለቅቂያለሁ። 2002 ዓ.ም መጨረሻ ማለት ነው። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ጡረታዬን አስከብሬ ስለ ሙያው ማማከር እና ስልጠና መስጠት ላይ አትኩሪያለሁ።

በሙያው ውስጥ እያለህ የተለያዩ ነባር ጋዜጠኞች ጓደኞችህ እንደነበሩ አውቃለሁ፤ ከዚያ ውስጥ እውቁ ጋዜጠኛና ደራሲ የነበረው ብርሀኑ ዘርይሁን ይጠቀሳል። ቅርበታችሁ እስከምን ድረስ ነበር? ስለሱስ ምን መናገር ይቻላል?

ብርሃኑን የማውቀው ቀድሜ በስራዎቹ ነው። ኢትዮጵያ ሬዲዮ ስሰራ እሱ የአዲስ ዘመን ዋና አዘጋጅ ነበር። ወርቅ የሆነ ብዕር ነበረው። ርዕሰ አንቀፁን ተርጉሜ የማነበበት ፕሮግራም ነበረኝ። በደራሲነቱም፣ በጋዜጠኝነት ማህበር ውስጥም የነበረው ተሳትፎ ጥሩ ነበር። ለትውልድ የሚሻገር ስራ የሰራ ነው። በአካል ተገናኝተን ጥሩ ወዳጅነት የመሰረትነው የማርክሳዊ ርዕዮት አዘጋጅ ሲያደርጉት በፈጠርነው የስራ ግንኙነት ነው። በወቅቱ ከኮሚኒስት አገራት የሚላከውን (International Marxist review) የተባለውን መጽሔት እየተረጎምኩ እንዲከፈለኝ ያደርግ ነበር። ከአዲሰ ዘመን ዋና አዘጋጅነት አስነስተው ነው እዚያ የከተቱት። እውነት እየተናገረ በሙያው ለመኖር የሚጥር እንጂ በፖለቲካዊ ጥቅም የማይገዛና የማያጎበድድ በመሆኑ ነው ዝቅ ያደሩት። በዚህም ይበሳጭ፣ ይጠጣ ነበር። እኔ ከጋዜጠኝነቱ ወጥቼ አዲስ አበባ የግብርና መሳሪያዎች አቅራቢ ድርጅት ውስጥ የህዝብ ግንኙነት ስራ ላይ ተሰነማርቼ በነበረ ጊዜ ነው ይህንን የምሰራለት። የቤት ኪራዬን የምሸፈነው በሱ ነው። በዚህ በዚህ ጥሩ ተግባብተናል።

ባህሪውስ እንዴት ነበር?

እሱ የፊውዳል ቤተሰብ ነው። ግን ተራማጅ አስተሳሰብ ነበረው። ባለ ተሰጥኦ ነው። ብርሃኑ በጣም አዳማጭ ነው። በራስ የመተማመን ብቃት አለው። ብዙ አይናገርም። ማንበብና መጻፍ ሱሱ ነው። ቤቱ ሰው አይጋብዝም እኔን ግን  ቤቱ እየጋበዘኝ ብዙ ቀናት ተዝናንተናል። ይወደኝ ነበር። መጠጥን ለስራ የተጠቀመበት ብቸኛ ሰው የማውቀው ብርሃኑን ነው። እኔ እስከማውቀው ቁጭ ብሎ በመጠጣት ጊዜውን አያባክንም። በቀን ውስጥ በተለያዩ ሰዓታት ደጋግሞ ጥቂት ጥቂት እየጠጣ የሚያነብ፣ የሚጽፍ  ሰው ነው። በሳል ጸሐፊ ነው። በስራውና በአገራዊ ሁኔታ ይበሳጭ ነበር። “ጡረታዬን ቢፈቅዱልኝና ብጸፍ ይሻለኝ ነበር ” እያለ  ይነግረኝ ነበር። በዚህም ይበሳጭ ነበር። ግን የሀሳቡ አልሆነም። ያሳዝናል። ገና ብዙ ሊሰራ በሚችልበት ዕድሜው ነው ያጣነው። የሚያስቆጨን ባለ ዕውቀት ነው- ብርሃኑ። ሌሎችን እንደሱ እየበገኑ ያለፉ ምርጥ ጓደኞች ነበሩኝ፤ ምንያደርጋል…።

ጋዜጠኝነት ያለ አስተማሪ የሚባል መጽሐፍ እንዳለህ አውቃለሁ፤ እንዴት ልታዘጋዘው ቻልክ? ተቀባይነቱስ እንዴት ሆነ?

ስለ ጋዜጠኝነት ሙያ በአማርኛ የተጻፈው የመጀመሪያ መጽሐፍ እሱ ነው። ልጽፈው የተነሳሳሁት አንድ ወቅት የግል ሚዲያዎች ነጻነት ተሰጥቷቸው ስለነበረ እንደልባቸው መጻፍ ጀመሩ። የጋዜጠኝነት ህግን  አይከተሉም። የሚዲያን ባህሪና ስነ ምግባር የጣሱ በርካታ ነገሩችን ስመለከት አንድ ማስተማሪያ ማዘጋጀት አለብኝ ብዬ ወሰንኩ። USID ፕሮፖዛል ጻፍኩኝ፤ እንደሚከፍሉኝና እንደሚያሳትሙልኝ ተፈቀዱልኝ። ጋዜጠኞችን ለመርዳት ፍላጎት ስለነበራቸው የተለያዩ መጽሐፍ እያቀረቡልኝ ማጥናት፣ ማንበብ፣ መተርጎም ጀመርኩ። በዚህ ሁኔታ በ22 ወራት ጨረስኩት። ሲወጣ ጥሩ ተቀባይነት ነበረው። በርካታ ጀማሪ ጋዜጠኞች ተጠቅመውበታል። እንደማጣቀሻም እያገለገለ ይገኛል። ይህ ለእኔ ትልቅ የምለውና ሙያዬን በሚመለከት አስተዋጽኦ አደረኩበት የምልበት ሰራዬ ነው።

ሌሎች መጽሐፍትም አሉህ?

አዎ። በመቀጠል የቀድሞ አለቃዬ ወይዘሮ ቷቦቱ Hand book of journalisom የሚለውን መጽሐፍ ወደ እንግሊዝኛ እንድተረጉም አድርጋኛለች። እንደገና busnes and economic reporting የሚል ሌላ መጽሐፍም ተርጉሜ ለንባብ አብቅቻለሁ። ሁሉም ጥቅም ሰጥተዋል ብዬ አምናለሁ።

የዛሬን የአገራችንን የጋዜጠኝነት አተገባበር ከሙያዊ እውቀትና ከስነ ምግባር አንጻር እንዲሁም ከቀደመው አሰራር አኳያ እንዴት ታየዋለህ?

በጋዜጠኝነት መርህ ውስጥ ትክክለኝነት፣ ሚዛናዊነትና ግልጸኝነት Accuracy, balance and clarity ወሳኝ ጉዳዮች ናቸው። ይህ በእኛ አገር አይተገበርም። የመንግስም ለመንግስት ፕሮፓጋንዳነት፤ የግሉም ለሚወግነው ወገን በተጻራሪ ቆሞ መስራት ነው የተለመደው። ጋዜጠኝነት ግን እንደዚያ አይደለም። በመጽሐፎቼ ይህንን ግልጽ አድርጌ አስቀምጫለሁ። ይጠቅመኛል ያለ ከዚያ ይማራል። በተረፈ የዘመኑ ጋዜጠኞች በቴክኖሎጂ እገዛ መረጃን ቶሎ የማግኘት እድል አላቸው። በኛ ዘመን መረጃ ለማግኘት መከራ ነው። ኢንቴርኔት የለም። እንደዛሬው የተስፋፋ መረጃ ሰጪ ሚዲያ የለም። በዚያ ላይ ቅድመ ሳንሱሩም መከራችንን ያበላ ነበር። ጥቂት ሳት ያለው መታሰር፣ መባረር ከዚያም ባለፈ ሌላ እርምጃ ይወሰድበት ነበር። ይህ ፈተና በተለያየ መልኩ ዛሬም አለ። ግን ከእኛ ዘመን ይሸሳላል።  ሙያው በራሱ ፈተና ነው።

ዛሬ ምን ላይ ነህ?

ጡረታዬን እያጣጣምኩ በነጻነት እኖራለሁ፣ አነባለሁ፣ ዓለም አቀፍ ሁኔታዎችን በቴሌቭዥኔ እከታተላለሁ… መጽሔትና ጋዜጦችም ጎደኞቼና ቤተሰቦቼ ስለሚልኩልኝ አነባለሁ። በዚህ ሁኔታ እኖራለሁ። በቃ።

የጤናስ ጉዳይ

የስኳር ታማሚ ስለሆንኩ ከብዙ ነገሮች እጠነቀቃለሁ። መድሃኒት እወስዳለሁ። ሙዚቃ አዳምጣለሁ። ዓይኔን በካትራክት ምክንያት ሁለት ግዜ ኦፕሬሽን ስለሆንኩ ንባቡን አላበዛም።

ቤተሰባዊ ሕይወትስ?

አግብቼ ነበር አጋጣሚ ሆኖ አብረን መኖር አልቻልንም። ቀረ። ሌላ የውጪ ዜጋም አግብቼ ነበር፤ ወደ አገሯ እንሂድ ስትለኝ ስላልተስማማን እሷም ቀረች። አሁን ብቻዬን ነኝ። ልጅ፣ ሚስት፣ ድስት የሚሉት ጠጣ የለብኝም። ያ ባይሆን ጥሩ ነበር። በነጻነት እኖራለሁ።

ለኢትዮጵያዊያን ጋዜጠኞች የምትላቸው ትንሽ ቃል ካለህ?

የጋዜጠኝነትን ሀሁ መተርጎም፣ አንባቢ መሆን፣ ጥሩ አዳማጭ መሆን። አንድን አካል ለመጥቀም ብሎ ሌላውን ለመጉዳት ከማሰብ መቆጠብ ያስፈልጋል። ሌላው ሌላው በሂደት የሚመጣ ነው።

በጣም አመሰግናለሁ ላዕከ።

እኔም አመሰግናለሁ።

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

To Top