አድባራተ ጥበብ

ከሁዳዴ እስከ ዳግም ትንሳኤ፡ በኪነ-ጥበብ ሥራዎች ውስጥ

በኦርቶዶክስ ክርስትና እምነት በዓመት ውስጥ ከሚገኙ አጽዋማት መካከል ዋነኛው ነው። ከሰባቱ አጽዋማት ውስጥም ይመደባል። ሰፊ፣ ብዙ የሚል አቻ ትርጓሜም አለው። ሁዳዴ ለሁለት ወራት የተጠጋ የ55 ቀናት ርዝማኔ አለው። በእምነቱ ካሉ አጽዋማት መካከል በርዝመቱ የሚስተካከለው የለም። የጾሙ መቋጫ የትንሳኤ በዓል በእለተ ሆሳእና ይጀምራል፡፡ ከመፈሰኪያው ቀን አንድ ሳምት ቀድሞ ጀምሮ ከአንድ ሳምንት በኋላ የበዓሉ ፍጻሜ ይሆናል። ‹መዝገበ ጥበብ› የተሰኘው መጽሐፍ እንዳሰፈረው የትንሳኤ በዓል ከሆሳእና አንስቶ እስከ ዳግማዊ ትንሳኤ ድረስ የሚከበር ታላቅ በዓል ነው።

የጥበብ ሥራዎች ከዛሬ ኑሮ ይነሳሉ። ለዛሬ ታዳሚም ይቀርባሉ። ወደኋላ ቢመለሱም ወደፊት ቢገሰግሱም በአሁን ቋንቋ የሚከወኑ ናቸው። ዘመን የፈቀደላቸውን አካሄድ ተጉዘው ከታዳሚ ልቦና ይደርሳሉ።

የዘንባባው ቀለበቴ

ይሁን ከጣቴ

በቀና ልብ ያጠለቅነው የልጅነቴ

የቤቲ ጂ የዘንባባ ቀለበቴ ወደ ልጅነቷ የተመለሰችን ገጸ ባህርይ ሕመም ይተርካል። የትንሳኤ በዓል ጅማሮ የሆነውን የሆሳእና በዓል ታሪካዊ፣ ሀይማኖታዊ፣ ባህላዊ ሁናቴ የመተረክ ዓላማ የለውም። በዘንባባው ቀለበት ጎታችነት ወደ ህጻንነት ዘመን የተጓዘችን እንስት ትዝታ ያስቃኛል። የጮርቃነት ፍቅሯን ታነሳሳበታለች፡፡ መሰረቱ ሀይማኖታዊ ቢሆንም ሰብአዊ ገጠመኝም አያጣምና ያንን ሰብአዊ ጉዞ ለማንሳት የሞከረ ዘፈን ነው፡፡

እኔስ ተመኘሁ ያንን ዘመን

የልጅነቴን ሙሽርነቴን

እያለች የእለተ ሆሳእናን ትዝታ ታመነዥጋለች፡፡ በርካታ ዓመታት ቢያልፉም የጸና ንፁህ እምነት ያለበትን እውነተኛ የልጅነት ሕይወት በወጣትነት ጎዳና በምትጓዝ እንስት ገጸ-ባህርይ አማካኝነት እናደምጣለን፡፡ የዘንባባው ቀለበቴ…

ሁዳዴ በዘፈን ውስጥ የተገለጠበትን አውድ ስንመረምር በርካታ ዘፈኖች ታጋሽነትን ገልጸውበታል። ርዝመቱን፣ በወቅቱ የማይፈቀዱትን ተግባራት አስበው ችኮላን ነቅፈውበታል።

መጾም መታገሱን ከቻለልኝ ሆዴ

ይከረም የለም ወይ ሁለት ወር ሁዳዴ

ሁዳድነቱን መሰረት ያደረጉት ስንኞች ሀይማኖታዊ መልእክት የላቸውም። የስንኝ ድርድሮቻቸው መልእክት መንፈሳዊውን ግልጋሎት የታከከ ይሁን እንጂ ዓለማዊ ነው። እማሬያዊ ፍቺውን የተንተራሰ ነው። ‹የማነሽ ይሉኛል› በተሰኘው የበዛወርቅ አስፋው ዘፈንም የምናገኘው ይህንኑ ነው። ‹‹አቻሽ ማን ነው?›› የሚል ጥያቄ ያታከታት እንስት ገጸ-ባህርይ የተናገረችው ነው። ‹‹ሁዳዴን እንኳን እንታገስ የለም እንዴ? ካስቻለኝ ብታገስ ምኑ ነው ነውሩ?›› ትላለች። በግሩም ድምጽዋ፣ በልከኛ ግጥም እና ዜማ… በዛወርቅ አስፋው

በጾመ ሁዳዴ ጾም በተያዘበት

ይቺ ሰው ገደፈች በላች የሰው አንጀት

ሙሉቀን መለሰ ደግሞ አንጀት የምትበላዋን ሴት አንስቷል። ቅኔያዊ አገላለጽ ያለው የዘፈኑ መንቶ ከላይ ያነሳነውን አካሄድ ይጋራል። ለዓለማዊ ክዋኔ ገለጻ ሁዳዴን ተጠቅሟል። በተመሳሳይ የገለጻ ብልሃት ስንኞቻቸውን የገነቡ ዘፈኖች በርካታ ናቸው።

ወተት ወተት ይላል ፍቅር የያዘው

ሁለት ወር ሁዳዴን እንደምን ጾመው (አስቴር አወቀ)

ይህ የአስቴር አወቀ ዘፈንም ሁለት ፍቺ እንዲሆረው ሆኖ ተሰናድቷል። በፍቅር ሕመም ውስጥ የሚገኝን ሰው ሁናቴ እና በጾም ወቅት ያለን ስርአት አጣምሮ ያወሳል።

የከረረው ድምጹ ቢያሳዝነው ሆዴ

ትዛዛቱን ፈራሁ ጾም ሁኖ ሁዳዴ (ብዙአየሁ ደምሴ)

ለምሳሌ ያህል ማሳያ ቢሆኑን ብለን እነዚህን አነሳን እንጂ ሁዳዴን በማንሳት መልእክታቸውን ያጠናከሩ፣ ለዘይቤ ማሳመሪያነት የተጠቀሙ በርካታ ናቸው። ቀሪውን አስተውሎት ለአድማጮቻችን እንጋብዝና እንቀጥል።

የሁዳዴ እያንዳንዱ ሳምንት የግሉ ስያሜ አለው። ስያሜ ብቻ ሳይሆን ትርጓሜ፣ ምሳሌ እና ታሪክም ጭምር አለው። ዘወረደ ብሎ ጀምሮ ትንሳኤ እስከሚል ድረስ ምስጢራዊነትን ያዘለ ልዩ ስያሜ ታድሏል፡፡ ቀደም ሲል ሆሳእናን መሰረት ያደረጉትን እንዳነሳን ሁሉ መጻጉእን ያነሱ የጥበብ ሥራዎች አጋጥመዋል። የይሁዳን ያህል ባይሆንም በአብዛኞቹ ላይ ዓለማዊ ይዘት ያላቸው ሥራዎች አጋጥመዋል። የይሁዳን ያህል የኪነ-ጥበብ ከዋኞችን ቀልብ የሳበ የለም ብሎ ማለት ደፋር አያስብልም። በበርካታ መድረኮች ላይ ይሁዳን የሚነቅፉ፣ የሚያወድሱ፣ አልተሳሳተም፣ ባለ ውለታ ነው፣… የሚሉ መነባንቦች አድምጠናል። ታምራት ደስታም ‹እንደ ይሁዳ› ሲል ዘፍኗል።

ምነው በጾም በጸሎት ሲሻው ሃገር

ገፋሽ ፍቅርን የሚያህል ንጹህ ነገር

የገጸ ባህርይኦቹን ውጣ ውረድ ከኢየሱስ የምድር ጉዞ ጋር በማዛመድ የሚከወን የጥበብ ዘውግ አለ። ‹ምስለ-ኢየሱስ› ይሰኛል። የዘፈን ግጥሙ አካሄድ በዚህ ዘውግ የተሰራ ይመስላል። ኢየሱስ ለፍቅር ራሱን ሰጥቷልና ፍቅር የሚል ተጸውኦ አለው። ፍቅርን በጾም በጸሎት ይፈልጉታል የሚለው ሃረግ የጾምን ትርጉም ያመሰጥራል። ምንም እንኳን ዓለማዊ መልእክት ቢኖረውም ለምስለ-ኢየሱስ የቀረበ የአሰነኛኘት አካሄድ አለው።

ክህደትሽ አሳልፎ ለሐዘን ከሰጠኝ

ለኔስ ይሁዳ ነሽ ሌላ ቃልም የለኝ

ይሁዳዊ ተግባር ፈጽማብኛለች ያለ ተበዳይ ነው። አጻጻፉ ለምስለ-ኢየሱስ ይቀርባል ለማለት የሚያስደፍረውም ቀና ውሳኔን ሲወስን ስናደምጥ ነው።

እንኳን ቀረ በዚሁ ደግሞ ለሌላ ሐጥያት

ከምትሰጫት ለበቀል የልቤን ከረጢት

እንዲህ እንዲህ እያለ የሚቀጥለው ዘፈን የይሁዳን ታሪክ ለራሱ ዓላማ ተጠቅሞበታል።

ስሙን የዘነጋሁት ገጣሚም ‹‹በል ያችኑ ስጠኝ›› የሚል ስንኝ አደራጅቷል፡፡ ኢየሱስን ሠላሳ እንዲሰጠው የሚለምን ገጸ ባሕርይ ጸሎት ሰፍሮበታል፡፡ ከሠላሳ በላይ እንሳልጠይቅ እንዴት ከዋጋህ በላይ ልለምን፣ ከዚያ በታች እንዳልል ደግሞ መጥቶ ምን ይረባኛል፣ እያለ የሚቀጥለው ጸሎተኛ ለፈገግታ ዳርጎን ጸሎቱን ይቋጫል ‹‹በል ያችኑ ስጠኝ ያችኑ ሠላሳ የተሸጥክባትን፣ ባይሆን ያባትዋን ስም ሚልዮን ነው በለው›› ሲል ይደመድማል፡፡

የኤፍሬም ስዩም የይሁዳ ድልድይ እዚህ ላይ መነሳት የሚችል ነው። የይሁዳ ድልድይ እና ሌሎች ሃሳቦች በሚለው ሥራው ወስጥ ተካቷል።

‹‹እናንተ ከምታውቁት በላይ መሲሁን በአካልም በመንፈስም አውቀዋለሁ። በቃሉ ታማኝ እና ንጹህ፣ ያለማዳላትም ፍጥረቱን በእኩልነት የሚመለከት ቢኖር መሲሁ ብቻ ነው። ለዚህ ምስክሩም ከዋለበት የምውል፣ ካደረበት የማድር ከሌሎች ምስክሮች የምለይ፣ እኔ ይሁዳ ብቻ ነኝ። እኔ እንደሌሎቹ ጓደኞቼ ስለሱ መልካምነት ለመመስከር ስደት እና ረሃብ፣ እስራት እና ስቃይ አያስፈልገኝም። እንዲያውም ባልንጀሮቼ ከተቀበሉት መከራና ስቃይ የኔ ይልቃል›› የይሁዳ ድልድይ ገጽ 201

የሚለው እኔ ባይ ገጸ ባህርይ በይሁዳ በኩል ያሉትን እውነቶች እያነሳ እምነታችንን ይፈትናል።

ደራሲ እንዳለ ጌታ ከበደ ‹ከጥቁር ሰማይ ስር› በተሰኘ የአጫጭር ልቦለድ ስብስቦቹ ላይ ‹ይሁዳ› የሚል ታሪክ አስፍሯል። በተደረገበት መድሃኒት ምክንያት ራሱን ይሁዳ እንደሆነ ያመነ ገጸ ባህርይ በልብ ወለዱ ውስጥ አለ። ደብተራው ገጸ-ባህርይ አብዝቶ ያስበው፣ ይሰብከው፣ ያስተምረው የነበረውን ሰው ሆነ። ወይም የሆነ መሰለው፡፡ እሱን መሆኑን አመነ። ጌታዬን ሸጥኩ እያለ ተጸጸተ፣… አብረውት ያሉ ተንኮል አሳቢ ሰዎች 30 ብሩን ይመልሱለታል። እናቱን ይቅርታ ይጠይቃል፣ ወዳጆቹን ምህረት ይለምናል።….

የደራሲ እንዳለ ይሁዳ በመጽሐፍ የምናውቀውን ይሁዳ እውነተኛ ታሪክ አልካደም። ወደ አሁን ዘመን ሲያመጣው በሌላ ሰው ገላ ውስጥ ጨመረው። በይሁዳ በኩል ያለን አመክንዮ በፈጠረው ታሪክ ውስጥ ጨምሮ አቀረበልን። ከጥቁር ሰማይ ስር በሚሰኘው መጽሐፍ ላይ የሚገኘው ታሪክ ሌሎችም ሸጋ አጭር ልብ ወለዶች ይዟል።

ãርነስት ረኔ ጽፎት ሳህለሥላሴ ብርሃነማርያም የተረጎሙት ‹የኢየሱስ ሕይወት› የተሰኘ መፅሐፍ በምድር የኖረውን ኢየሱስ ከታሪክ አንጻር ተመልክቷል። ከመተርጎሙ በፊት በርካታ ውዝግቦችን በእናት ቋንቋው ቢያስተናግድም የአማርኛው ትርጉም ብዙም ተጽእኖ ያሳደረ አልነበረም፡፡ ካህሊል ጅብራን የጻፈው ልብ ወለድም ይሁዳን ከእናቱ ወገን የተመለከተ ነው። የኢየሱስ እናትም የይሁዳ እናትም በእናትነት እኩል ናቸው ሲል እኩይን ከሰናይ አፋጦ የሞገተ ተወዳጅ ሥራው ነው፡፡ የይሁዳ እናት ፍረጂኝ ትላታለች፡፡ የኢየሱስም የይሁዳም እናቶች በእናትነት ለልጆቻቸው እኩል ናቸውና አንባቢን ክፉኛ የመንፈስ ሙግት ውስጥ ያስገባል፡፡

ድምፃዊ ሸዋንዳኝ ኃይሉ፡ ደግሞ እንደ ጴጥሮስ ይላል። ዶሮ ሳይጮህ ሦስት ጊዜ ትክደኛለህ የተባለውን ጴጥሮስን አንስቷል፡፡ ከክህደቱ በኋላ በአፍላው ተጸጽቶ ወደ ቀድሞ እምነቱ የተመለሰውን ጴጥሮስን ባህርይ ከዳችኝ ላላት ሴት ይሰጣል፡፡

ካንተ በላይ የለም ብለሽኝ

ወድሃለሁ ብለሽ ዋሽተሽኝ

ሌሊቱ ገና ሳይነጋ

ዐየሁሽ ለሌላ ሰው ጋ

ላወቅሽው አዲስ ሰው ዋሽተሽው

ፈትተሸ ቀለበቴን ደበቅሽው

አዘነብሽ በቃ ስሜቱ

እንደ ጴጥሮስ ከዳሽኝ ሦስቴ

እንደቀደሙት ሁሉ ምስለ ኢየሱስ ልንለው የምንችል የአገጣጠም ስልት ነው። ክህደቷን ከኢየሱስ መከዳት ጋር ያስተካክለዋል። የጴጥሮስን ባህርይ ያላብሳታል።

ገጣሚ አበባው መላኩ ‹ከራዲዮን› በተሰኘ የግጥም ስብስቡ ላይ ያካተተታት አጭር ግጥም ካነሳነው ርዕሰ ጉዳይ ጋር ትዛመዳለች፡፡

አንቺን ነበረ

አበስኩ ገበርኩ ብያለሁ

በጾም ጡትሽን አይቻለሁ

በማማት ስወድቅ ስነሳ

ባንቺ ባየሁት አበሳ

ልቤ ተሰብሮ ካልቀረ

መስቀልስ አንቺን ነበረ

***

በቀራኒዮ ላይ ታየ

በጎሎጎታ ላይ ታየ

የዓለም መድሃኒት የጌታ ትንሳኤ

ብሎ የሚጀምረው የታደሰ ዓለሙ (ነርስ ይማር) ዘፈን ታሪኩን እና ባህላዊ ክዋኔዎችን አጣምሮ ይተርካል። ከፆሙ ጀምሮ እስከ ሆሳእና፣ ቀራኒዮን፣ ጎሎጎታን፣ የይሁዳን አሳልፎ መስጠት፣ ጸሎተ ሃሙስን፣ 13ቱን ሕማማተ መስቀል፣… ሙሉ ሀይማኖታዊ ታሪኩን ሀይማኖታዊ መልእክትን በሚያስተላልፍ መንገድ ይተርከዋል። ጥቂቶች መዝሙር መሆን ይገባው የነበረ ሃሳብ ከዘፈን ጋር ቀላቅሏል የሚል ሃሳብ ሰንዝረውበታል፡፡ እንደዚሕ ጽሁፍ አቅራቢ እምነት ግን ባህላዊ ክዋኔዎች ከሀይማኖት ህግጋት ጋር ተዋሕደው ለዘመናት በኖሩበት እንደኛ ላለ አኗኗር ተወቃሽ ተግባር አልፈጸመም፡፡ ይልቁንም ሐይማኖታዊ አመጣጡን እና ባህላዊ አከባበሩን በአንድነት አስደመጠን እንጂ…

ለስለስ ባለ ዜማ፣ ባልደመቀ ስልተ-ምት ሲተርክልን የቆየው ዘፈን መካከል ላይ ደመቅ ወዳለ አስጨፋሪ ስልተ ምት ይገባል። የኢየሱስን ህማም፣ ስቃይ፣ መከራ፣ ሞት ተርኮ ሲያበቃ፤ ሰቆቃውን አካፍሎን ሲያበቃ ትንሳኤውን ያበስራል፡፡ የመሲሁን ሞትል ድል የማድረግ ብስራት በውብ ድምጹ ከነገረን በላይ ወደ ፈንጠዝያ ይገባል። ይህም ልከኛ ቅንብር ዘዬ ነው። የግጥሙን እና የዜማውን መንፈስ የማይረብሽ ነው፡፡

ሚሻ ሚሾ ብሎ የሚጀምረው ሁለተኛው የዘፈኑ የዜማ ክፍል ዓለማዊውን ክብረ በዓል ያወሳል። በቅርቡ ለንባብ በበቃው አዲስ አድማስ ጋዜጣ ላይ አቶ ስንታየሁ ዓለማየሁ ድምጻዊ ታደሰ ዓለሙን የተመለከተ ጽሁፍ አስነብበዋል፡፡ ሚሻ ሚሾ በተለይ በአገው አካባቢ ያለ፣ በወንዶችም በሴቶችም የሚዘወተር ትውፊታዊ ጨዋታ ነው ሲሉ አስፍረዋል፡፡

የጌታዬ ሰቀላ

ተሸልሟል ባለላ

የመቤቴ አዳራሺ

ተሸልሟል በሻሺ

በዚህኛው ክፍል ባህላዊውን የክብረበዓል ጎን ሊያሳየን ይጥራል፡፡ የትንሳኤ በዓል ሲከበር ከበዓሉ ጋር በተያያዘ ብቻ የሚገኙትን የመብል ዓይነቶች አካቷል። ጉልባን የትንሳኤ በዓል ላይ ብቻ የሚገኝ ነውና ‹ከጉልባኑ ይዝገኑ› ሲል ከጠላው እና ዳቦው ውጪ ያለውን የበዓል አድማቂ ይጠቅሰዋል። ረጅም ጾምን አልፎ የሚገኝ በዓል ነውና ‹ትንሽ ቅቤ፤ ለመገቤ› አለበት።

እማ ከድፎው

ቢሰጡኝ ቆርሰው

እማ ከጉልባኑ

ይዝገኑ ይዝገኑ

እማ ከዱቄቱ

ትንሽ በወጪቱ…

ማጣፈጫ

መሰልቀጫ

ትንሽ ቅቤ

ለወገቤ

ከጠቀስናቸው የኪነ-ጥበብ ዘውጎች በተጨማሪ በስነ ስእልም በርካታ ሥራዎች ተሰርተዋል፡፡ የመጨረሻውን እራት እና ስነ-ስቅለቱን የተመለከቱት ስዕሎች በበርካታ ሰዓሊያን ተስለዋል፡፡ እንደየ እምነታቸው እና የአሳሳል ዘይቤ ፍልስፍናቸው የሚለያዩ ስዕሎችን ለታዳሚው አበርክተዋል፡፡ በዓለም ዙሪያ በብዛት የታወቀው የዳቬንቺ የግድግዳ ላይ ስእል የሆነው የመጨረሻው እራት ነው፡፡ በገዛ ደሟ የሳለችውን ሰዓሊ ደስታ ሃጎስን ገብረክርስቶስ ደስታን ደግሞ ኢየሱስ በመስቀል ላይ ሳለ በሰሏቸው ስእሎች እናነሳቸዋለን፡፡ ከማጠናቀቃችን በፊት ቴዎድሮስ ካሳሁን (ቴዲ አፍሮ) የገብረክርስቶስ ደስታን ስእል ተመልክቶ ከጻፈውን ግጥም ጥቂት ስንኞች እንጋብዛችሁ፡፡

ሸራው እስኪደማ በቀይ እየወጋ በደም እየሳለው

እንጨት አመሳቅሎ ዳግም ክርስቶስን ጨርቁ ላይ ሰቀለው

*

እየወጋ ሳለው በጣም ጨከነበት ገብረ ክርስቶስም ክርስቶስ ላይ ከፋ

የቆዳው ዓይነቱ በደም ተከልሎ ዘሩ እስከሚጠፋ

*

በሳለው እየወጋ በደማው እየቀባ

ከርስቶስ ደሙ እንጂ ዘሩ አልተሰቀለም

አንጨቱ ላይ ያለው እውነት ይህ አይደለም

እያለ እስኪናገር የስዕሉ አንደበት

ገብረ ክርስቶስም ለክርስቶስ ሚሆን ቀለም እስኪያልቅበት

በነጩ ሸራ ላይ እስካሁን የሚወርድ ደም አፈሰሰበት

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

በብዛት የተነበቡ

To Top