ኪነ-ህንፃ እና ኪነ-ውበት

የኢትዮጵያ ቅዱሱ መሪ እና ኪነ-ሕንፃዎቹ

“አንድ የሀገር መሪ እንዴት ቅዱስ ሊሆን ይችላል?” ብለን ልንጠይቅ እንችላለን። መሪነት ከባድ ነው። በውስጡ ብዙ ምስጢሮች አሉበት። በመሪው የግዛት ዘመን ውስጥ ሰዎች ይታሠራሉ ይገደላሉ። ይሰቃያሉ። የፍትህ እና የመብት ረገጣዎችም እነሰም በዛ ይኖራሉ። ጭቆናው ስደቱም ይኖራል። በአገዛዝ ዘመን ውስጥ ብዙ ጥፋቶች ይኖራሉ። ይሁን እንጂ ቅድስና ደግሞ ሌላ ነው። ቅዱስ መባል ወደ ፍፁምነት ይወስዳል። አንድ ሰው ቅዱስ ከተባለ እጁ ላይ ደም የለም። በአገዛዝ ዘመኑ ስቃይ የለም። እንግልት የለም። ታዲያ ኢትዮጵያ ውስጥ ቅዱስ መሪ ወይም ቅዱስ ንጉስ (Holly king) ነበረ ወይ?

ኢትዮጵያ ቅዱስ ንጉስ (Holly king) ነበራት። ነበሯት ማለትም ይቻላል። እነርሡም ቅዱስ ይምርሀነ ክርስቶስ፣ ቅዱስ ሀርቤይ፣ ቅዱስ ላሊበላ፣ ቅዱስ ነአኩቶለብ ናቸው። ኢትዮጵያ አራት ቅዱሣን መሪዎች ነበሯት። ከነዚህ ውስጥ ለዛሬ ስለ ቅዱስ ላሊበላን እናነሣሣዋለን።

በኢትዮጵያ ውስጥ የጌታችን የመድሃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ እና የቅዱስ ላሊበላ የልደት ቀን ተመሣሣይ በመሆኑ እጅግ በደመቀ ሁኔታ በጋራ ይከበራል። ኢትዮጵያውያን የገና በዓልን ወደ ላስታ ላሊበላ በመጓዝ ያከብራሉ። ላላስታ ላሊበላ ውስጥ አንድ ተአምር አለ። አንድ ድንቅ የሆነ ጥበብ አለ። እዚህ ጥበበኛ ቦታ ላይ ኢትዮጵያውያን ይሰባሰባሉ። ይህ የጥበብ ቦታ 11 ድንቅ አብያተ-ክርስቲያናትን ላለፉት 800 ዓመታት ጠብቆ የኖረ የክርስትና እምነት ማዕከል የሆነ ነው። በዚህ ቦታ ላይ የተሠሩት እነዚህ አብያተ ክርስቲያናት የቅዱስ ላሊበላ ናቸው። ቅዱስ ላሊበላ እነዚህን ሕንፃዎች ሲሠራ ዳግማዊት ኢየሩሳሌም በማለት ነው። ስለዚህ የክርስቶስን ልደት ለማክበር ላስታ ላሊበላ መጓዝ ኢየሩሳሌም እንደመሔድ ይቆጠራል።

ቅዱስ ላሊበላ እነዚህን ፍፁም ምስጢራት የሆኑ አስደማሚ ኪነ-ሕንፃዎችን ለምን ሠራ ብለን መጠየቃችን አይቀርም። ቅዱስ ላሊበላ በዋናነት ዳግማዊት ኢየሩሳሌምን በኢትዮጵያ ውስጥ ለመገንባት የፈለገበት ምክንያት የሀገሩ የኢትዮጵያን ዜጐች ከሞት እና ከስቃይ ለመታደግ በሚል ነው። ከቅዱስ ላሊበላ ወደ ሥልጣን መምጣት በፊት አያሌ የክርስትና እምነት ተከታዮች የገናን በዓል እና ጥምቀትን ለማክበር በእግራቸው ወደ ኢየሩሳሌም ይጓዙ ነበር። በዚህ ጉዞ ወቅት ብዙዎች ይሞታሉ፤ ይዘረፋሉ፤ በአውሬ ይበላሉ፤ በሽፍታ መከራና ስቃይ ይደርስባቸው ነበር። በተለይ ግብፅን አቋርጠው ኢየሩሳሌም ድረስ እስከሚደርሱ ሰቆቃው ብዙ ነው። ወደ ኢየሩሳሌም ሊሣለም ከሚጓዘው ሕዝብ ውስጥ አብዛኛው በሕይወት ወደ ሐገሩ አይመለስም ነበር። እናም የዚህን ሕዝብ ሞት እና ስቃይ ለማቆም ቅዱስ ላሊበላ እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ላስታ ወረዳ፣ ሮሃ ከተባለች ቦታ በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ እስካሁን ድረስ መልስ ያልተገኘላቸውን ብርቅዬ ኪነሕንፃዎች አሠራ። ኢየሩሳሌምን በኢትዮጵያ ፈጠረ። ጉዞ ቀረ። ሞት ስቃይ ቆመ። ሕዝቡን ታደገ። እንግዲህ የመሪነት አንዱ ሃላፊነት ሞትን፣ ስደትን፣ መከራን ማስቆም ነው። ቅዱስ ላሊበላ ማለት ይሄ ነው።

 ቅዱስ ላሊበላ

የላሊበላ ቤተሰቦች የዛጉዌ ሥርወ- መንግሥት ነገስታት ናቸው። አባቱ ዣን ሥዩም ይባላል። እናቱ ኪዮርና ትባላለች። የተወለደው በአማራ ክልል፣ በሰሜን ወሎ፣ ቡግና አውራጃ፣ ላስታ ውስጥ በ1101 ዓ.ም እንደሆነ የቤተክርስቲያን መረጃዎች ያመለክታሉ። በተወለደ ጊዜም ንቦች እንደከበቡት ይነገራል። ንቦች ማር ባለበት ቦታ አይጠፉም። እናም ላሊበላ ማር ሆኖ ሳይታያቸው አልቀረም። አፈታሪክ እንደሚያወሳው ላሊበላ የሚለው መጠሪያ ስሙም የተገኘው ከዚሁ ከማር ጋር በተያያዘ ነው። ላል ማለት ማር ሲሆን ላሊበላ የሚለው ሥም ማር-ይበላል የሚል ትርጉም እንደሚሠጥ ይነገራል። ይህ እንግዲህ ከዛሬ 800 ዓመታት በፊት በነበረው የአገውኛ ቋንቋ ውስጥ ያለ ትርጉም መሆኑ ነው።

ላሊበላ በተወለደ ጊዜ ስለ እሡ ብዙ ነገር ይነገር ነበር። ይህም የአባቱን ዙፋን እንደሚወርስ ኢትዮጵያ ላይ እንደሚነግስ፣ ሀገርና ሕዝብ እንደሚመራ፣ ታላቅ ሰው እንደሚሆን በስፋት ይነገር ነበር። በዚህ ምክንያት ያባቱ ልጆች የሆኑት ወንድሙ እና እህቱ ይጠሉት ነበር። ላሊበላን ለማጥፋት ይጥሩም ነበር። ላስታ ውስጥ ታዋቂ የቤተክህነት ሰው የሆኑት አፈ-መምህር አለባቸው ረታ እንደሚተርኩት ከሆነ፣ ያባቱ ልጅ እህቱ፣ ላሊበላን መርዝ አበላችው። እንዲሞት። እናም ሞተ። ግን ደግሞ ከሞቱም ነቃ። ምክንያቱም ፈጣሪ ጊዜህ አልደረሰም አለው። ጌታም እንዲህ አለው፡- አንተ ላሊበላ፣ በስሜ አብያተ ክርስቲያናትን ታንፃለህ፤ ላንተም መጠሪያ ይሆናሉ። የክርስቲያኖችም መሰብሰቢያ ትሠራለህ ይለዋል።

 ላሊበላም ጌታን እንዲህ ይጠይቀዋል “ሰለሞን እንኳን ኢየሩሳሌምን ሲሠራ፣ ዝግባውንም ፅዱንም ከፋርስ እና ከልዩ ልዩ ቦታዎች እያመጣ ነው። እኔ በየትኛው አቅሜ ነው አብያተ ክርስቲያናትን የማንፀው?” ይለዋል። ጌታም እንዲህ መለሠ “ከአንድ ቋጥኝ ድንጋይ ትፈለፍላለህ፤ አንተ ላሊበላ አነፅካቸው እንድትባል ነው እንጂ፣ የማንፃቸው እኔ ነኝ” ከዚያም ላሊበላ ከሞተበት ነቃ:: ይላሉ አፈመምህር አለባቸው ረታ የቤተክርስቲያንን ገድለ ላሊበላ እየጠቃቀሱ። ሌላው የላሊበላ ታሪክ እንደሚያወሳው በወንድሙ እና በእህቱ አማካይነት ችግር ቢደርስበትም ራዕይ ታይቶት ትዳር ይመሠርታል። ባለቤቱ መስቀል ክብሯ ትባላለች። የተጋቡት በቁርባን ነው። ነገር ግን ከወንድሙ እና ከእህቱ የሚደርስበትን ጫና ለመቋቋም ከባለቤቱ ጋር ሆኖ ተሰደደ። እሱ ወደ ኢየሩሳሌም ሔደ። ባለቤቱ ደግሞ አክሱም ውስጥ አባ ጴንጤሊዮን ከሚባል ገዳም ገባች።

 ላሊበላ በኢየሩሳሌም 12 ዓመታት ያህል ቆየ። በዚህ ጊዜ በርካታ ትምህርቶችን ቀሰመ። እብራይስጥ እና አረብኛን መናገር መጻፍ ቻለ። ከብዙ ሰዎች ጋርም ተገናኘ። እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ደግሞ ሌላ ክስተት ተፈጠረ። ላሊበላ እንዲሰደድ ምክንያት የሆነው ወንድሙ ንጉስ ሐርቤይ በፀፀት ውስጥ ገብቷል። መንፈሡ ተረብሿል። ፈጣሪ እየወቀሰኝ ነው ይላል።

ወንድምህ ላሊበላ እንዲሰደድ አድርገሃል፤ ይሄ ኃጢያት ነው፤ ስለዚህ ወንድምህን ፈልገህ ወደ ሀገሩ አምጥተህ፤ ይቅርታ ጠይቀህ ዙፋኑን ለእሱ ስጥ ይለዋል።

 በመጨረሻም ላሊበላ ከኢየሩሳሌም ወደ ሀገሩ መጥቶ አባ ጴንጤሊዮን ገዳም ውስጥ የምትገኘውን ባለቤቱን መስቀል ክብሯን ይዟት ወደ ላስታ ይመጣል። ወንድሙ ሐርቤይ ደግሞ የኢትዮጵያን ሕዝብ ሰብስቦ ጠበቀው። ድንጋይ ተሸክሞ ይቅርታ ጠየቀው። “ወንድሜ ላሊበላ እንድትሠደድ ያደረኩ እኔ ነኝ። ለዚህም ስራዬ ጌታ ሲገስፀኝ ቆይቷል፤ እናም ይቅር በለኝ” አለው። ላሊበላም ይቅርታ አደረገለት። ሐርቤይም የኢትዮጵያን ንጉስነት ትቶ ለላሊበላ ሰጠው። ጌታ ነግሮኛል። የኢትዮጵያ ንጉሥ አንተ ላሊበላ ነህ አለው። እናም የስልጣን ሽግግሩ ከሐርቤይ ወደ ላሊበላ በሠላም ተሸጋገረ።

ንጉሥ ላሊበላ ወደ ኢትዮጵያ የፖለቲካና የአስተዳደር ሕይወት ውስጥ በ1157 ዓ.ም ብቅ አለ። ላሊበላ ቄስ እና ንጉስ ነው። እጁ ላይ መቋሚያና መስቀል፣ አንደበቱ ላይ ትህትናና አስተዳደር የበዙበት የ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አስገራሚ መሪ ሆኖ መጣ። ቀደም ሲል በፈጣሪ እንደተነገረው የሚታወቀውንም የአብያተ-ክርስቲያናቱን ግንባታ ጀመረ። በ23 ዓመታት ውስጥ 11 አብያተ ክርስቲያናትን ከአለት ፈልፍሎ ሠራ። እነዚህ አብያተ ክርስቲያናት ዛሬም ድረስ የሰው ልጅ ምስጢራት ሆነው አሉ። እንዴት እንደታነፁ፣ በግንባታው ላይ ማን እንደተሣተፈ፣ እንዴትስ እንደታሰቡ ወዘተ. የሚተነትን የኪነሕንፃ ፈላስፋ አልተገኘም። በዚህም ምክንያት የብዙ ጭቅጭቆች እና ውዝግቦች ምክንያት ሆኖ ለበርካታ ዓመታት ቆይቷል።

የአብያተ ክርስቲያናቱ የአሠራር ምስጢር ባለመታወቁ የተነሣ የሐይማኖት ሰዎች መላዕክት ላሊበላን እያገዙት በ23 ዓመታት ሠርቶ አጠናቀቃቸው ይላሉ። ቀን እሱ እየሠራ ሌሊት መላዕክት እሱ የሠራውን እጥፍ እያደረጉለት ተሠርተው ተጠናቀቁ የሚሉ በርካታ የቤተክርስቲያን መረጃዎች አሉ። በሌላ መልኩ ደግሞ የውጭ ሀገር የኪነሕንፃ ባለሙያዎች ናቸው የሠሯቸው የሚሉ ፀሐፍትም አሉ። የላሊበላን ኪነሕንፃዎች ለመጀመሪያ ጊዜ መጥቶ በማየት እና ለአለም በማስተዋወቅ ረገድ ፖርቱጋላዊውን ቄስ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝን የሚደርስ የለም። አልቫሬዝ በ1520 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ከጐበኘ በኋላ The Portugeez Mission in Abyssinia የተሰኘ ግዙፍ መጽሐፍ አሣተመ። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ስለ ቅዱስ ላሊበላ ኪነሕንፃዎች አሠራር የሚከተለውን ብሏል፡-

 “እነዚህን የቅዱስ ላሊበላን አብያተ ክርስቲያናት ላላያቸው ሰው ይህን ይመስላሉ ብዬ ብናገር የሚያምነኝ የለም። ነገር ግን ስለ እነሱ የምጽፈው ሁሉ እውነት መሆኑን በኃያሉ እግዚአብሔር ስም እምላለሁ” በማለት ጽፏል። አልቫሬዝ ያየውን ነገር ማመን አልቻለም ነበር። ላላያቸው ሰው ደግሞ ይህን ይመስላሉ ብሎ ማስረዳትም ከባድ ነው። ማንም አያምነኝም ብሎ ሰጋ። እናም ቄሱ አልቫሬዝ ማለ፤ ተገዘተ። በአልቫሬዝ መጽሐፍ ውስጥ ሌላው አጨቃጫቂ ጉዳይ አብያተ ክርስቲያናቱን ማን ሠራቸው የሚለው ነገር ነው። አልቫሬዝ እንደጻፈው ማነው የሠራቸው ብሎ ሲጠይቅ ፈረንጆች ናቸው የሠሯቸው ብለው ቄሶች ነገሩኝ ብሏል።

ታዲያ ከዚያ በኋላ የመጡ የሀገር ውስጥ እና የውጭ ጸሐፍት አብዛኛዎቹ ማለት ይቻላል ፈረንጆች ሠሩት ወደሚለው እምነት አዘንብለው ቆይተው ነበር። የሀገራችን ታዋቂ ጸሐፊዎች ሳይቀሩ የላሊበላን ኪነሕንፃዎች የሠሯቸው የውጭ ሀገር ሰዎች እንደሆኑ ጭምር ጽፈዋል። ለምሣሌ ታላቁ ኢትዮጵያዊ ደራሲ ብላቴን ጌታ ኀሩይ ወ/ስላሴ በ1921 ዓ.ም ባሣተሙት ዋዜማ የተሰኘ መጽሐፋቸው፣ ተክለፃዲቅ መኩሪያ የኢትዮጵያ ታሪክ ከአክሱም ኑቢያ ዛጉዌ በተሰኘው መጽሐፋቸው፣ ብርሃኑ ድንቄ አጭር የኢትዮጵያ ታሪክ ብለው በ1941 ዓ.ም ባሳተሙት መጽሐፍ፣ ዶ/ር ሥርግው ሀብለስላሴ Ancient and Medieval Ethiopian History በተሰኘ መጽሐፋቸው እና ሌሎችም ጎምቱ የኢትዮጵያ ታሪክ ጸሐፊዎች የላሊበላ ኪነሕንፃዎች አሠራር ላይ የውጭ ሀገር ሰዎች መሳተፋቸውን ጽፈዋል። እነዚህ ደራሲያን ለጽሑፋቸው የተጠቀሙባቸው ምንጮች የውጭ ደራሲያን ሥራዎች ናቸው።

እነዚህን ጽሑፎች ሁሉ ያነበበችው እና ከእንግሊዝ ወደ ኢትዮጵያ የመጣችው ሲልቪያ ፓንክረስት፣ በላሊበላ አብያተ ክርስቲያናት አሠራር ላይ ሠፊ ጥናትና ምርምር ጀመረች። ከጥናቷ ውስጥ ዋነኛው ጉዳይ ዓለምን መዞር ነበር። እንደ ላሊበላ አብያተ ክርስቲያናት ጋር የሚመሣሠሉ ኪነ-ሕንፃዎች በሌሎች ሀገሮች መኖርና አለመኖራቸውን ለማረጋገጥ ዓለምን አሠሠች። ከዚያም አንድ ውጤት ላይ ደረሰች።

 ሲልቪያ ፓንክረስት Ethiopia:- A Cultural History የተሠኘ ግዙፍ መጽሐፍ አሳተመችና የቅዱስ ላሊበላ አብያተ ክርስቲያናት የዓለማችን ብርቅዬ ጥበቦች መሆናቸውን ገለፀች። በዓለም ላይም በየትኛውም ሀገር ይህን መሳይ ጥበብ እንደማይገኝ ጻፈች። እንደ ሲልቪያ አባባል እነዚህ የቅዱስ ላሊበላ ኪነሕንፃዎች የኢትዮጵያውያን ብቻ ጥበቦች ናቸው በማለት ገለጸች። የውጭ ሀገር ሰዎች ሠርተዋቸው ቢሆን ኖሮ ተመሣሣያቸውን በሌላ ሀገር አገኝ ነበር። ነገር ግን አላገኘሁም እያለች ሲልቪያ ጽፋለች።

 ሲልቪያ ላሊበላ የአክሱም ዘመን ቀጣይ ኪነሕንፃ መሆኑን፣ ጥበቡም በኢትዮጵያ ውስጥ እያደገና እየበለፀገ መጥቶ ላሊበላ ዘንድ ሲደርስ በእጅጉ ፍፁምነትን ተላብሶ መውጣቱን ጽፋለች። ሲልቪያ ላሊበላን ጨምሮ አያሌ የኢትዮጵያን ታሪኮች በመፃፍ በዓለም ላይ ያስተዋወቀች ታላቅ እንግሊዛዊት ናት። ኢትዮጵያ በጣሊያኖች ስትወረር ለሀገራችን የታገለች የቁርጥ ቀን ወዳጃችንም ናት። ወደ ኢትዮጵያ መጥታ እዚሁ ኖራ ነው ይህችን ዓለም በሞት የተሰናበተችው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖትም ተጠምቃ የክርስትና ስም ወጥቶላት ኖራለች። ቀብሯም የተፈፀመው እዚሁ በቅድስት ሥላሴ ካቴድራል ነው።

የሲልቪያ ፓንክረስት ብቸኛ ልጅ የሆኑት አንጋፋው የታሪክ ሊቅ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትን ስለ ላሊበላ አብያተ ክርስቲያናት አሠራር ተደጋጋሚ ቃለመጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። እርሳቸው ሲናገሩ ኢትዮጵያ ውስጥ ከላሊበላ በፊት ከ150 በላይ አብያተ ክርስቲያናት ከቋጥኝ እየተፈለፈሉ ተሠርተዋል። ያ ጥበብ እያደገ መጥቶ ነው ላስታ ቡግና ውስጥ ቅዱስ ላሊበላ፣ ያለምንም የኮንስትራክሽን ስህተት ብርቅዬ ኪነሕንፃዎችን የገነባው። ይሄ ጥበብ የመነጨው ከዚሁ ከኢትዮጵያ ውስጥ ነው በማለት ሪቻርድ ፓንክረስት ይገልፃሉ።

 አንድ አስገራሚ ፊልምም አለ። ፊልሙ የቅዱስ ላሊበላ ታሪክ ነው። የፊልሙ ርዕስ Lalibela:-Wonders and Mystery ይሰኛል። በአማርኛ ላሊበላ ትንግርትና ምስጢራት ይባላል። በዚህ ፊልም ውስጥ በርካታ የታሪክ ሰዎች፣ የኪነሕንፃ ባለሙያዎች እና ተንታኞች ተሣትፈውበታል። ፊልሙ እ.ኤ.አ 2007 ዓ.ም ለንደን የሚገኘው የብሪትሽ ሙዚየም ምርጥ የአፍሪካ ዶክመንተሪ ብሎት ለንደን ውስጥ ቀኑን ሙሉ እንዲታይ አድርጐታል። ከዚያ በኋላ ደግሞ በልዩ ልዩ የአውሮፓ ከተሞች እንዲሁም በአሜሪካ የዓለም ባንክ ጽ/ቤት እና በበርካታ ክፍለ ግዛቶች እንዲታይ ተደርጓል። ይህ ፊልም የተወደደለት የአቀራረፅ ጥራቱ እና ቴክኖሎጂው የረቀቀ ሆኖ አይደለም። ፊልሙ የተወደደው በውስጡ ባለው የቅዱስ ላሊበላ ታሪክ ነው። በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ኘላኔቷ ካሏት ትንግርቶች መካከል አንዱ ላሊበላ በመሆኑ ነው።

 ላሊበላ ፎቅ ቤትን ወደ ላይ አይደለም የሰራው። አለት እየፈለፈለ ወደ ታች ነው የሠራው። ሰዓሊ እና ቀራፂ የሆነው የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሥነ-ጥበብ መምሕር በቀለ መኮንን ሲናገር፣ የሰው ልጅ ወደ ታች ፎቅ ቤት የሠራው እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው ይላል። ሠሪውም ቅዱስ ላሊበላ ነው። ዶ/ር አያሌው ሲሣይ፣ የአገው ሕዝቦችና የዛጉዌ ሥርወ መንግስት ታሪክ የተሠኘ መጽሐፍ አላቸው። በዚህ መጽሐፋቸው ውስጥ ስለ ዛጉዌ ሥርወ መንግሥት እና ስለ ነገስታቱ ብዙ ማብራሪያ ሰጥተዋል። በተለይ ስለ ቅዱስ ላሊበላ ሲጽፉ የዚህ ንጉስ ዘመነ መንግሥት የኢትዮጵያ የብርሃን ዘመን እንደነበር አውስተዋል።

 በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ መምህር የሆነው አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ በላሊበላ ኪነሕንፃዎች አሠራር ጥበብ በፍቅር የወደቀ ሰው ነው። ምክንያቱም የአብራኩን ክፋይ ልጁን ቤተላሊበላ በማለት ስም ሰይሞለታል። ላሊበላ ለራሱ ማረፊያ የሚሆን ቤት አልሠራም። ቤተመንግስቱ የት እንደሆነ አይታወቅም። ነገር ግን በርካታ አብያተ ክርስቲያናትን አሳንጿል። ለዚያውም የአሠራራቸው ምስጢር እስከ ዛሬ ድረስ ምን እንደሆነ አይታወቅም። ስለዚህ ፋሲል የላሊበላን ቅንነት እና ጥበበኝነት ለማስታወስ የልጁን ስም ቤተላሊበላ በማለት ሰየመው።

ላስታ ውስጥ ተወልደው ለከፍተኛ ደረጃ ከደረሱ ሰዎች መካከል አንዱ ዲያቆን መንግሥቱ ጐበዜ ነው። መንግሥቱ ጐበዜ በታሪክ የመጀመሪያ ዲግሪውን ሲሠራ በላሊበላ ላይ ነው ጥናቱን ያደረገው። ሁለተኛ ዲግሪውን በአርኪዮሎጂ ሲሠራም መንግሥቱ ጐበዜ ጥናት ያደረገው በላሊበላ ኪነሕንፃዎች ላይ ነው። ላሊበላ የዚህች ኘላኔት ድንቅዬ ስራ ነው በማለት የሚናገሩት ደግሞ ፕሮፌሰር ዴቪድ ራፍካይንድ ናቸው። ፕሮፌሰር ራፍካይንድ በአሜሪካ እና በአውሮፓ የታወቁ የአርክቴክቸር /የኪነሕንፃ/ ታሪክ ተመራማሪ ናቸው። እርሳቸው ሲናገሩ ላሊበላ እንዴት እንደተሠራ ማወቅ አስቸጋሪ ነው ይላሉ። ለምሣሌ አለት ሲፈለፈል ምን ታስቦ ነው? አርክቴክቱ ማን ነው? ምን ላይ ዲዛይኑ ተሠራ? የመሣሠሉት ጥያቄዎች በሙሉ መመለስ አይችሉም። ስለዚህ ምስጢር ወይም Mystery ነው በማለት ፕሮፌሰር ዴቪድ ራፍካይንድ ይገልፃሉ።

ላሊበላ ሀገሩ ኢትዮጵያን ለ40 ዓመታት መርቷታል። በዘመነ ስልጣኔ የሀገሩን ዜጐች መብትና ጥቅማቸውን ጠብቆ የኖረላቸው መሪ ነበር። ግብፆች በአባይ ወንዝ ላይ ያላቸውን የበላይነት ያስቆመም መሪ ነበር። አባይን እገድባለሁ እያለ በየጊዜው ስለሚነሣ ግብፅ ለኢትዮጵያ መንግሥት የሚገባውን ወሮታ በየጊዜው ትከፍል ነበር። ላሊበላ ቄስ ሆኖ ሲቀድስ፣ ንጉስ ሆኖ ሀገረ ኢትዮጵያን የመራ የ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስመ ገናና መሪ ነበር። ኢትዮጵያን በአለም ላይ ስመ ገናና እንድትሆን ካደረጓት ስራዎች መካከልም የቅዱስ ላሊበላ ፍልፍል ኪነሕንፃዎች ዋናዎቹ ናቸው። የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት የሳይንስ እና የባሕል ድርጅት እፁብ ድንቅ ከሆኑ የሰው ልጅ ሥራዎች መካከል አንዱ አድርጓቸው በዓለም ቅርስነት ከመዘገባቸው ቆይቷል። ላሊበላ በሠራቸው ስራዎች ዛሬም ድረስ ኢትዮጵያ ትጠቀማለች።

በየዓመቱ ታህሳስ ወር የገና በዓል ላስታ ላሊበላ ውስጥ እጅግ በደመቀ ሁኔታ ይከበራል። ከሀገሪቱ ልዩ ልዩ ስፍራዎች የመጡ ምዕመናን እና ከዓለም ዙሪያ ገናን ላስታ ውስጥ ለማክበር የሚመጡ ሰዎች እንደ ቤተ-መድኃኔ ዓለም፣ ቤተ-ማርያም፣ ቤተ- አማኑኤልና ቤተ-ጊዮርጊስ ያሉትን የላሊበላን ረቂቅ ኪነ-ሕንፃዎች ያያሉ። የገና በአል ምሽት ላይ እስከ ንጋት ድረስ የቅዱስ ላሊበላ እና የጌታችን የመድሃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ልደት በቤተ-ማርም ቅፅር ግቢ ውስጥ በተለየ ሁኔታ ይከበራል።

የአከባበሩም ሥነሥርዓት በሌሎች የኢትዮጵያ አብያተ ክርስቲያናት ከሚደረገው ለየት ያለና እጅግ በጣም የደመቀ በጣሪያ የለሸ ቦታ ላይ የሚከናወን መሆኑን ዶ/ር አያሌው ሲሣይ ይገልጻሉ። የላሊበላ አብያተ ክርስትያናትና የዙሪያ ገቡ አድባራት ካህናት /መዘምራን፣ ዲያቆናትና ቀሳውስት/ በጥንግ ድርብ፣ በሸማ፣ በካባ፣ በማጌጥ እና በማሸብረቅ መቋሚያ፣ ፀናጽል፣ ከበሮ፣ መስቀል፣ ዣንጥላ እና የመሣሠሉትን ይዘው ግማሾቹ ማሚ ጋራ ተብሎ በሚታወቀው በቤተ-ማርያም የቋጥኝ አጥር ዙሪያ ከላይ ወጥተው በመደርደር ሲሰለፉ፣ ቀሪዎቹ በበኩላቸው ከታች ከግቢው ከወለሉ በመሆን፣ ቤዛ ኩሉ ዓለም ዮም ተወልደ ይላሉ። ሲተረጐምም የዓለም ሁሉ መድሃኒት ዛሬ ተወለደ የሚለውን የቅዱስ ያሬድ ዕዝል ዜማ ተራ በተራ እየተቀባበሉ ይወርቡታል። ይዘምሩታል።

ላሊበላ ኪነሕንፃው ተአምር፤ ሐይማኖታዊ ክብረ በዓሉ መንፈስን የሚያፀዳ፣ ቦታው የተባረከና የቅዱሣን ደብር ነው። ላስታ ላሊበላ የፕላኔታችን ትንግርታዊ ምድር! በስተመጨረሻም አንድ ነገር ማለት ፈለኩ። በመንፈሳዊ ብርታት ቢሰራም፤ ከዘመን ግስጋሴ ጋር ተያይዞ ህንጻው ማርጀቱ አልቀረም:: የላሊበላ የተወሰነው ክፍል የመሰንጠቅና የመፈርፈር አደጋ ማጋጠሙ ሲነገር ቆይቷል:: «ይታደስ» የሚለው የምዕመናንና የአገልጋይ ካህናቱ ድምጽ በአግባቡ አልተሰማም:: በተለያዩ ጊዚያት መታደሱ ቢነገርም በብቁ ባለሙያና ጥናት ላይ የተመሰረተ አለመሆኑ ነው ሲነገር የነበረው:: እድሳቱን ማን ያድርገው? እንዴት? የሚሉ ጥያቄዎች በአግባቡ ምላሽ ማግኘት አለባቸው:: ዛሬም ህንጻውን ለመታደር ጥሪው ቀጥሏል:: በቅርቡም እንደተሰማው የአማራ ክልል ባህልና ቱሪዝም ቢሮ፣ የባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር፣ የቅስ፣ ጥናትና ጥበቃ ባለስልጣን እንዲሁም ቤተክርስቲያኒቱ በጋራ ሆነው እድሳቱን ለማከናውን እየተንቀሳቀሱ ነው:: ለዚህም ከፍተኛ በጀት ተመድቧል:: በእርዳታም ጭምር::

ይህ ከመንፈሳዊ ጥቅም ባሻገር በቱሪስት ምስህብነቱ ዓለምን ያስደመመ ኪነ ‐ሕንጻ በራሱ ገቢ መታደስ ሲችል የውጪ እርዳታን መጠየቁና፣ መጠበቁ በእጅጉ የሚያሳዝን ነው:: ይህ ትውልድ «ለምን?» ሲል መጠየቅንና መፍትሄ መሻት አለበት:: ህንጻውን ጠብቆና ተንከባክቦ ለቀጣዩ ትውልድ የማሻገር ሀላፊነትም አለበት:: መስራት ባንችል መጠበቅ እንዴት ይሳነን? የሚል ቁጭትም በውስጡ ሊፈጥር ይገባል:: ቸር ያቆየን::

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

በብዛት የተነበቡ

To Top