ጥበብ በታሪክ ገፅ

ሆሣዕና ለንጉሠ ሰላም- ሆሣዕና በኣርያም- ሆሳእና በአክሱም

ከትንሣኤ በፊት ባለው እሑድ የሚከበረውና ከታላላቆቹ የክርስትና በዓላት አንዱ የሆነው “በዓለ ሆሣዕና” “የሰኔል በዓል” “የሰላም ንጉሥ በዓል” ነው። “ሆሣዕና” የሥርወ ቃሉ አመጣጥ “ אנעשוה ” “ሆሻና” በአረማይክ ቋንቋ ከባለቤት ጋር የተጣመረ ቃል ሆኖ በቀጥታ ወደ እብራይስጥ የተወሰደ ሲሆን ትርጉሙም “እባክህ እርዳ፣ አሁን አድን” ማለት ነው። ንጉሥ ዳዊት በመዝሙሩ “አቤቱ እባክህ አሁን አድን/ אנעשוה አቤቱ እባክህ አሁን አቅና/ אנעשוה ” (መዝ 118፡25) በማለት ዘምሯል። አለቃ ኪዳነ ወልድ ቃሉን (ሆሻዓህ-ናእ) በማለት ዘርዘር አድርገው በፊደል በመግለጽ አቻ የግእዝ ትርጉሙን “አድኀንኮ” አድነን-እኮ፣ አድነን እንጅ፣ እባክህ አድን” በሚል ተርጉመውታል። በቅድመ ክርስትና ልማደ አይሑድ ሰባት ቀን በሚከበረው “በዓለ መጸለት”/የታቦተ ጽዮንና የቤተ መቅደስ በዓል በየቀኑ ጠዋት በመጸለይ ሰባተኛውን ቀን “ታላቁ ሆሣዕና/ሆሻና-ራባ” በማለት ያከብሩት ነበር። በዓሉ የድኅነት ቀንና አዳኝ መሲሕን የሚጠብቁ መሆናቸውን የሚገልጹበት ሃይማኖታዊና ማኅበራዊ ፖለቲካዊ ትርጉም ነበረው።

 በክርስትና መጻሕፍት ከወንጌላዊው ሉቃስ በስተቀር በሦስቱ ወንጌላውያን ማለትም በማቴዎስ 21፡9-15፣ በማርቆስ 11፡9 እንዲሁም በዮሐንስ 12፡ 13 “የሰላም ንጉሥ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በአህያ ላይ ተቀምጦ፣ በልዩ ግርማ፣ ሕፃናት “ሆሣዕና በአርያም” እያሉ በመዘመር፣ ሕዝብ ሁሉ ልብሳቸውንና የዘንባባ ቅርንጫፍ እያነጠፉለት ወደ ኢየሩሳሌም መግባቱን በጻፉት መሠረት ከበዓለ ትንሣኤ አንድ ሳምንት በፊት የሚከበር በዓል ነው። ጥንት ክርስትና ለመከበሩ በርከት ያሉ የጥበብ ምስክሮች ቢኖሩም በቀኖና ውስጥ በሁለተኛውና ሦስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን “በጋንግራሦስተኛ ጉባኤ” እንደጋብቻና ሥጋ መብላትን ይከለክሉ የነበሩ ግኖስቲኮችን ለማውገዝ የተሰበሰቡ ኤጲስ ቆጶሳት ከሠሯቸው 20 ቀኖናት አንዱ ነው። ፍትሕ መንፈሳዊ በአንቀጽ 19/728 የጋንግራን 15ኛ ቀኖና በመጥቀስ “ወያብዕሉ በዓለ ሆሣዕና” (በዓለ ሆሣዕናን ያክብሩ) በማለት ያዛል። በዚሁ ተመሳሳይ አንቀጽ (19/724) በዓለ “ሆሣዕና”ን ከክርስቶስ ዓበይት በዓላት ጋር ቆጥሮታል። “ሆሣዕና” ቃሉ በመጽሐፍ ቅዱስ ብዙ ቦታ የሚገኝ ሲሆን “ሆሣዕና በኣርያም” የሚለው ሐረግ ሁለት ጊዜ ተጠቅሷል። በክርስትናም ይኸው ዕለት ክርስቶስ ጦረኛና ዓለማዊ ንጉሥ ሆኖ ሳይሆን የሰላምና የፍትሕ ንጉሥ፣ የሕዝቡን ኃጢኣት የሚሸከም፣ በሞትና በኃጢአት፣ በጠብና በክፋት ተቃራኒ፣ አዳኝና ድል አድራጊ የሰላም ንጉሥ ሆኖ ወደ ኢየሩሳሌም መግባቱን ከታሪካዊ ክስተቱ ጀምሮ በመተርጎምና መንፈሳዊ አምልኮ በመፈጸም በደማቅ ሥርዓት ይከበራል።

የበዓለ ሆሣዕና ታሪካዊ መነሻዎችና ክንውኖች፡

ሃይማኖታዊ በሆነው የሰው ልጅ ሕይወት ውስጥ “ድኅነት” ትልቁን ቦታ ይይዛል። ስለ ሰው ልጅ መንፈሳዊ ድኅነት ተስፋ ተሰጥቷል፣ ትንቢት ተነግሯል፣ ምሳሌ ተመስሏል። ኢየሩሳሌም በእነዚህ ጉዳዮች ላይ ታሪካዊና መልክዓ ምድራዊ ሚና አላት። በንጉሥ ዳዊት የተመሠረተችው ኢየሩሳሌም በምድር የሐዲስ ኪዳን ቤተ ክርስቲያን በሰማይ የመንግሥተ ሰማያት ምሳሌ ናት። የስሟ ትርጉሜ ኢር-ሳሌም “የሩ-ሻላይ/ሌ/ም” የሰላም ከተማ ማለት ነው። በርሷ ላይ የሚነግሠው ንጉሥ ደግሞ የሰላም ንጉሥ ይባላል። ስለዚህ በነቢዩ ዘካርያስ “አንቺ የጽዮን ልጅ ሆይ፣ እጅግ ደስ ይበልሽ። አንቺ የኢየሩሳሌም ልጅ ሆይ፣ እልል በዪ። እነሆ ንጉሥሽ ጻድቅና አዳኝ ነው። ትሑትም ሆኖ በአህያም፣ በአህያዪቱ ግልገል በውርንጫዪቱ ላይ ተቀምጦ ወደ አንቺ ይመጣል” (ዘካ 9፡9)፣ ተብሎ ተጽፎላታል።

 ኢየሩሳሌም፣ ከንጉሥ ዳዊት በፊት በኢያቡሳውያን ስምና ዖፌል በሚባሉ ስሞች ተጠርታለች፣ በኋላም ጽዮን ተብላለች። ዳዊት ከኢያቡሳውያን ወስዶ ምስጋድና መካነ አምልኮት አደረጋት። ከዳዊት ጊዜ ጀምሮ በተለያዩ ምክንያቶች ለከተማዋ ቅጽሮች ተሠርተዋል። ንጉሥ ሰሎሞን፣ ቅጽሮቿን አስፋፍቶና ቤተ መቅደስም ሠርቶ ነበር። ከባቢሎን ምርኮ ማብቂያ አካባቢ ነህምያ ሕዝቡን በማስተባበር በፋርስና በባቢሎን የፈረሰውን አድሶ፣ ሁለቱን በአንድ አጥር ጠቅልሎ ሠራ። ከዚያም በሮማውያን ፈርሶ እንደገና በሄሮድስ ሁለተኛውን፣ ሄሮድስ አግሪፓ ሦስተኛውን ቅጥር ገንብተዋል። በተጨማሪም በእነዚህ ሁሉ የዙሪያ መለስ ቅጽሮች ልዩ ልዩ ትርጉምና ስያሜ ያላቸው በሮች አሉ።

 የኢየሩሳሌም በሮች በተለያዩ ጊዜያት በመሠራታቸው የሄሮድስ በር፣ የደማስቆ በር፣ አዲስ በር፣ ጃፋበር፣ ጽዮን በር፣ ጥንድ በር፣ ምሥራቅ በር፣ አንበሳ በር … እየተባሉ ይጠራሉ። ከእነዚህ ሁሉ የምሥራቅ በር የተባለው ደጅ ከሆሣዕና ጋር ልዩ ቁርኝት አለው። የምሥራቅ በር የሚገኘው በደብረ ዘይት ተራራ አንፃር ሲሆን በክርስትና “የተዘጋው/የማይከፈተው ደጅ፣ ወርቃማው በር፣ የመሲሕ በር በመባልም ይታወቃል። በአይሑድ ዘንድ የምህረት በር/ ሻር-ሐራኻሚሚ፤ በአረቦች የዘላለም ሕይወት በር ይባላል። በአረብ ሙስሊሞች ታሪክ “የዘለዓለም ሕይወት በር” ወጥና ጥንድ ምሰሶዎች ንግሥተ ሳባ ለንጉሥ ሰሎሞን የሰጠችው እንደሆነ ይነገራል። ይህ በር በኋላ ዘመን የኤል-አቅሳ መስጊድ ወደ ታነፀበት ወደ ሰሎሞን ቤተ መቅደስ የሚያስገባ ሲሆን የምሥራቁን የኢየሩሳሌም ቅጥር ጠርዝ ይዞ ይገኛል። የዚህ ደጅ ዋናው ሚና በአይሑድ ታሪክ ውስጥ የሰላም ንጉሥና የድኅነት አለቃ የሆነው መሲሕ የሚገባበት በር ተደርጎ መታመኑ ነበር። በሩ በመሲሑ ሲከፈት የድኅነት ቀን “ዮም ኪፑር” መድረስ ስለሆነ የተዘጋውን በር “ማንም ሳይከፍትለት ይገባል” ተብሎ የተጻፈለትን መሲሕ አይሑድ በከፍተኛ ጉጉት ይጠብቁት ነበር።

 ከዚህ ታሪክ ጋር በተያያዘ በየዘመኑ ኢየሩሳሌምን የተቆጣጠሩ መሪዎች ለዚህ በር ልዩ ትኩረት ነበራቸው። እንደተገለጸው ከተሠራበት ጊዜ ጀምሮ በየዘመኑ ሲከፈት ሲዘጋ፣ ሲፈርስና ሲገነባ ኖሯል። የመጀመሪያው በፋርስና ባቢሎን ፈረሰ፣ በነህምያ ተሠራ። በሮማውያን ፈረሰ፣ በ520 አካባቢ በጁስቲኒያን ተሠራ። በ630 ዓ.ም. ሔራቅሊስ (ሕርቃን) የክርስቶስ መስቀል ከተማረከበት ከፋርስ አምጥቶ ጎለጎታ ባስቀመጠ ጊዜ በዚሁ በር ገባ፤ ከዚያ በ810 በአረቦች ተዘጋ። በ1102 በመስቀል ጦረኞች ተከፈተ፤ ለመጨረሻ ጊዜ በሱልጣን ሱሌማን ዘመን (እኤአ 1541) ተዘጋ። አሁን የሚታየው በር ጌታችን በሆሣዕና ከገባበት በር የተለየ ነው። ጌታ እንደገባበት የሚነገረው በነህምያ ጊዜ የተሠራው ነው። ኢየሩሳሌም በተለያዩ ጊዜያት ስትፈርስ ስትሠራ የጥንቷ ኢየሩሳሌም ከአሁኑ መሬት ሥር ተቀብራለች። እ.አ.አ. በ1969 ዓ.ም. የዚህን በር ምሥጢራዊ ታሪክ ለማጥናት የተጋው አርኬዎሎጅስት ጀምስ ፍሌሚንግ በሥራ ላይ እያለ የቆመበት መሬት ተደርምሶ ወደ ታች በመውደቁ ፍሌሚንግ ጉዳት ባይደርስበትም አንድ አስደናቂ ግኝት አስተዋወቀ። አሁን ካለው በር ሥር በንጉሥ ሰሎሞን ወይም በነህምያ (ነህ 3፡29) ጊዜ የተሠራውን በር ተቀብሮ አገኘው። በተመሳሳይ ነቢዩ ሕዝቅኤል “ይህ በር አይከፈትም፣ የልዑል እግዚአብሔር ልጅ ገብቶበታልና” በማለት ትንቢት ተናግሯል። በክርስትና እምነት ይህ በር ከምሳሌነት ያለፈ ትርጉም የለውም። በነቢዩ ሕዝቅኤል የተነገረው (ሕዝ 43/44) እውነተኛው የሰላም ንጉሥ የተገለጸባት አማናዊት የቤተ መቅደሱ የምሥራቅ አቅጣጫ የተዘጋች በር ድንግል ማርያም ነች። የተዘጋ የተባለበትም የቅድስት ማርያም ዘላለማዊ ድንግልና ማስረጃ ነው። ስለታሪካዊነቱ ግን በዓለ ሆሣዕና ተከናውኖበታል።

 ጌታ ኢየሱስ በምሥራቁ በር ወደ ኢየሩሳሌም በ33 ዓ.ም. ገባ። ኢየሱስም ከኢያሪኮ ወደ ኢየሩሳሌም ሲወጣ ከቤተ ፋጌ መንደር ሁለቱን ደቀ መዛሙርት ልኮ አህያዪቱንና ውርንጫዪቱን ከታሰሩበት ፈትተው እንዲያመጡለት አዟል። (ማቴ 21፡2) እንዲህ ተብሎ የተነገረው ትንቢት ተፈጸመ። ልብሳቸውን በእነርሱ ላይ ጫኑ፣ ከሕዝቡም ብዙ ልብሳቸውን አነጠፉ፣ የዘንባባ ዝንጣፊም እየቆረጡ በመንገድ ላይ ያነጥፉ ነበር። የሚከተሉትም “ሆሣዕና ለዳዊት ልጅ በጌታ ስም የሚመጣ የተባረከ ነው፤ ሆሣዕና በአርያም እያሉ ይጮሁ ነበር” በበዓል የሚፈጸሙት መሠረታውያን ክንውኖች ከዚሁ ታሪካዊና መንፈሳዊ ክስተት ጋር የተያያዙ ናቸው። የአምልኮ ሥርዓቱ ከዋዜማው ጀምሮ የሚደረገው፣ በዕለቱ እሑድ በተለይም የሰሙነ ሕማማት መግቢያ እንደመሆኑ የሚፈጸሙት ሥርዓቶች ይህንኑ የወንጌል ንባብ መሠረት ያደረጉ ናቸው። በዓሉ ከመንፈሳዊ ዕሴቱ ባሻገር ጥልቅ የሆኑ የቀደምት ትንቢቶች መድረስ፣ የተስፋዎች መፈጸም፣ የምሳሌዎች መተርጎም የታየበት፣ የፖለቲካና የመንፈሳዊ ትርጓሜ ፍጥጫ፣ የባህሎች ጥምረት ማሳያ ነው። በዚህ በዓል የተደረጉት ኹነታት የጥንት ምዕራባውያንና የመካከለኛውን ምሥራቅ ባህልና ጥበብ አጣምሮ በተምሳሌትነት የያዘ ነው።

 ክርስቶስ በአህያ ተጭኖ የመምጣቱ ምሳሌያዊ ትርጉም በተለይ በዕብራውያን ልምድ አህያ የሰላም ምልክት መሆኗ ነው። ነቢይ፣ መስፍን ወይም ንጉሥ በአህያ ሆኖ ከመጣ የሰላም ዘመን ነው። በፈረስ ከመጣ ጠብ ነው። በምዕራቡ ዓለም አህያ የአገልጋይነት ምሳሌ ናት። አንድ አዋቂ/ፈላስፋ ወይም ገዥ በአህያ ወይም በአህያ ሰረገላ ከተጓዘ የአገልጋይነት ምሳሌ ነው። ዘንባባ በምዕራቡ ዓለም የድል አድራጊነት ምሳሌ ነው። የኦሎምፒክ ድል አድራጊ በራሱ ላይ የሚደረግለት የዘምባባ ዝንጣፊ ነው። በዕብራውያንና በመካከለኛው ምሥራቅ ደግሞ ዘንባባ የክብር፣ የደስታ፣ የልዕልናና በፈተና ያለመሸነፍ ምሳሌ ነው።

 ክርስቶስ እንዲመጡለት ያዘዛቸው የሁለቱ አህዮች ምሳሌነት ደግሞ ትልቋ ሸክም የለመደች ኦሪት ያላት የእስራኤል ምሳሌ፣ ትንሿ ደግሞ ሸክም ያለመደች ገና አዲስ ሕግ የሚማሩት የአሕዛብ ምሳሌ ነች። ክርስቶስ የሁሉ ንጉሥ መሆኑንና፤ ከእሥር መፈታታቸውም ክርስቶስ ሕዝቡን ከኃጢኣት ማሠሪያ፣ ከበደልና ከግዞት ነፃ የሚያወጣ ንጉሥ መሆኑን ለመግለጽ ነው። ልብስ ማንጠፍ በምዕራቡ ዓለም የመረታት፣ የመሸነፍና የሚመጣውን የመቀበል ምሳሌ ነው። በአይሑድ ልማድ ደግሞ የማክበር ምልክት ነው። አሕዛብ የራሳቸውን ያለማወቅ ልምድ ለመተው፣ ዕብራውያን የጠበቁትን ለመቀበል እሽ ማለታቸውን ለመግለጽ የተደረገ ነው።

ክርስቶስ በዚህ ልዩ ግርማና በድምቀት ሕፃናት እየዘመሩ፣ አይሑድ እየታዘቡ፣ ሮማውያን በጥንቃቄ እየተከታተሉት ወደ ኢየሩሳሌም ገብቷል። በቤተ መቅደስ ከመንፈሳዊ አገልግሎት ውጭ ቤተ መቅደሱን የንግድ ቤት ያደረጉትን ጠርጎ/ገርፎ አስወጣ፣ ድውያንን ፈወሰ፣ አስተማረ፣ ፍሬ የሌላት በለስን ረገመ፣ ስለኢየሩሳሌም ጥፋት አዘነ፣ ከተቃዋሚዎቹም ጋር ተነጋገረ። በዚሁም ሰሞን የድኅነት ሥራን ፈጸመ፣ የክርስትና ምሥጢራትን መሠረተ። በአይሑድ ሴራ ተይዞ በጲላጦስ ፍርድ አደባባይ ቆመ፣ ተገረፈ፣ መከራን ተቀበለ፣ በአራተኛው ፋሲካ ራሱን ለሰው ልጅ ሁሉ መስዋዕት አድርጎ በመስቀል ላይ ሞተ፤ በሦስተኛው ቀንም ሞትን ድል አድርጎ ተነሣ። በተዘጋው የምሥራቅ ደጅ በሰላም ተምሳሌት በአህያ ተጭኖ ወደ ኢየሩሳሌም የገባው የሰላም ንጉሥ፤ ድል አድራጊነቱን ፈጸመ። ራሱን የፍቅር መስዋዕት አድርጎ፣ ስለፍጥረቱ ሁሉ ሞቶ፣ እኛን ከራሱ ጋር በማስታረቅ ሰላምን ለፍጥረቱ ሰጠ። ሰላም ያለ እውነተኛ ትሕትና፣ መከበር ያለፍትሕ፣ ፍቅርና ስምምነት ያለ ዕርቅ እንደማይገኝ በሕማሙና በመስቀሉ አስተማረን። በአህያ ተጭኖ የአገልጋይነትን አርኣያ ሰጠን። ከእናንተ መካከል ሊሾም የሚወድ ቢኖር ያገልግል በማለት ዕውነተኛው የሥልጣን ምንጭ ማገልገል መሆኑን አስተማረ።

 በሀገራችን ሙሰኞች “ሢሾም ያልበላ ሲሻር ይቆጨዋል” እንደሚሉት በግሪክ- ወሮም ዘመን የሥልጣን ትርጉም ለመግዛት፣ ለመመለክ፣ ለማስገበርና የራስን ፍላጎትና ድሎት ብቻ ለመፈጸም መሣሪያ ነበር። ክርስቶስ በአህያ ላይ ማለትም ለሮማውያን-የአገልጋይ ምሳሌ፤ ለአይሑድ የሰላም ምሳሌ ሆኖ ወደ ኢየሩሳሌም በመግባት በዚሁ ሳምንት ይህንን መመሪያ ሻረ። የአላዋቂዎች መገለጫ የሆነ የትዕቢትንና ትምክህትን አከርካሪ በትህትና በትር ሰበረ፤ እሱ መምህር ሆኖ ሳለ ጎንበስ ብሎ የተማሪዎቹን እግር አጠበ፣ በማበሻም ጠረገ፣ ትህትና የሰላምና የአገልጋይነት መሣሪያ መሆኑን አስተማረ። “ይኽንንም ሁልጊዜ ካላደረጋችሁ ከእኔ አይደላችሁም ብሎ “ማገልግል”ን የሥልጣን ምንጭ/መገኛ አድርጎ ሰጣቸው”፤ በተግባር ከመሥራት ባሻገር “ሲሾም የሚወድ ያገልግል/የማያገለግል አይሾም ብሎ አዘዘ”። ይህ መመሪያ ነው የጥንቱን የግሪክ-ወሮም የሥልጣን መመሪያ ሽሮ ዛሬ መሪዎች ወደ ሥልጣን ሲመጡ “ሕዝባችን እንድናገለግለው ስለመረጠን እናመሰግናለን” እንዲሉ ያደረጋቸው።

ይህ ሁሉ ክስተት ከጥንት ጀምሮ በጥንታውያን አብያተ ክርስቲያናት ታሪኩና ምሳሌውን ሳይለቅ፣ ከአማናዊ ትርጉሙ ጋር በየዓመቱ ይከወናል። ትንቢቱ ከነፍጻሜው በየተራ ይነበባል፤ ምሳሌው ከነአማናዊ ትርጉሙ በተግባር ይከወናል። ሜል ጊብሰን በ“The passion of The Christ” (የክርስቶስ ሕማም) በተባለ ሥራው ይህንን ሥርዓተ አምልኮ በከፍተኛ ጥንቃቄ አጥንቶ በፊልም ሲተውነው አንድ የሃይማኖት መሪ “it is as it was” (እንደነበረ ተደርጎ የተሠራ ነው) ብለው ነበር። በቤተ ክርስቲያን ግን በትወና ሳይሆን በልዩ ሥርዓት ከእምነትና ከመሰጠት ጋር በየዓመቱ ይከበራል።

 የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በዓሉን በጥንታዊ ሥርዓቱ በማክበር በዓለም ላይ ካሉ ጥንታውያን የኦሬንታል ኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች ወገን ስትሆን በዓሉን በራሷ ትውፊት ከብሉይ ኪዳን ወይም ከቅድመ ክርስትና ታሪክ ጋር በማዋሐድ በማክበሯ ደግሞ ከየትኛውም ዓለም ልዩ ያደርጋታል። በዓሉ ከመንፈሳዊ ዕሴቱ በተጨማሪ በርካታ ትኩረት ያልተሰጣቸው፣ ነገር ግን በባህላዊ ትሥሥራችን፣ በሰላም ግንባታ፣ በማኅበራዊ ዕድገት ውስጥ፣ ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያለው በዓል ነው። የዚህ በዓል አከባበር ሀገራችን የራሷ ትውፊት እንድትይዝ በማድረጉ ሂደት ታላቁ ሊቅ ቅዱስ ያሬድ፣ እና ሌሎቹም በየዘመናቱ የተነሡ ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት ደክመውበታል። በተመሳሳይ ይኸው በዓል ምንም እንኳ በሁሉም የሀገራችን ክፍል በአንድነትና በተመሳሳይ መንፈሳዊ ክዋኔ የሚከበር ቢሆንም በአክሱም ቦታው ካለው ጥንታዊ የእምነት ሽግግር መሠረትነቱ አንፃር ለየት ያለ አከባበር አለው።

ሆሣዕና በርዕሰ አድባራት ወገዳማት

አክሱም ጽዮን

በአክሱም አንዲት ለምእመናን የምትነበብ “ድርሳነ ጽዮን” የምትባል መጽሐፍ አለች። በዚህች መጽሐፍ አንድ ክፍል “ምእመናን ሆሣዕናን በአክሱም እንዲያከብሩ” ጥሪ ታስተላልፋለች። አክሱም የአፍሪካ ጥንታዊት ከተማ ናት። በርካታ ሃይማኖታዊና ማኅበራዊ ክንውኖች ስለተፈጸሙባትም በአሁኑ ጊዜ ዓለም አቀፍ የታሪክና የመንፈሳዊ በዓላት ማዕከል ነች። ትውፊትና ታሪክን መሠረት አድርጎ የአክሱምን አመሠራረትና ታሪካዊ እድገት፣ ሃይማኖታዊና ሀገራዊ ማዕከልነት የሚናገረው ሁለተኛው መጽሐፍ “መጽሐፈ አክሱም” ይባላል። ይህ መጽሐፍ ስለአክሱም አመሠራረት ሰፊ ትውፊታዊ ትንታኔ ይሰጣል። የዚህ ታሪክ ሕልውና ግን አሁንም በልዩ ልዩ በዓላትና ሃይማኖታዊ ክንውኖች ይታሰባል። የአሁኖቹ የግሪክና የሮም ከተሞች እጅግ ሰፊ የነበረው የግሪክ-ወሮም ግዛትና መንግሥት ታሪክ ማሳያዎች እንደመሆናቸው የአሁኗ አክሱምም ምሥራቅ አፍሪካን ከደቡብ አረብ አጣምራ ትገዛ ለነበረችው የጥንታዊቷ ኢትዮጵያ (ዘመነ አክሱም) ታሪክ መዘክር ነች።

በዚህች ጥንታዊት ከተማ በዓመት ሁለት ጊዜ የአክሱምን ታሪክ፣ የብሉይ ኪዳንን ትንቢት፣ በአዲስ ኪዳን የተፈጸመውን የድኅነት ምሥጢር አንድ አድርው የሚዘክሩ የሆሣዕና በዓልና ሕዳር 21 ቀን የሚከበረው የሕዳር ጽዮን በዓል ይከበራሉ። በተለይ የሆሣዕና በዓል አስደናቂ ታሪክ ያለውና በሰፊው ሊጠና የሚገባው በዓል ነው። የዚህም ምክንያቱ አንደኛ በዓሉ ከአክሱም ሥልጣኔ አመሠራረትና እድገት፣ የመንግሥትና የማኅበራዊ ማዕከልነት ታሪክ ጋር ተጣምሮ ስለሚከበር፣ ሁለተኛ የቀድሞዎቹ የአክሱም ነገሥታት በዚህች ዕለት ታላላቅ ሀገራዊና መንፈሳዊ በዓላትን ማክበራቸው ስለሚተረክ፣ ሦስተኛ በዓለ ሆሣዕና በብሉይ ከነበረው የታቦተ ጽዮን/ቤተ መቅደስ በዓል (በዓለ መጸለት) እንዲሁም ከጽዮን ንጉሥ ክርስቶስ ጋር ተያይዞ የተነገሩ ትንቢቶችንና ምሳሌዎችን በመዘከር ብሉይን ከሐዲስ ጋር አስማምቶ የሚከበር ስለሆነ ነው። ኢትዮጵያውያን በዓለ ልደትን በላሊበላ፣ ትንሣኤን በኢየሩሳሌም ተገኝተው እንደሚያከብሩ ሁሉ ሆሣዕናን በአክሱም ያከብሩ እንደነበር ታሪካዊ መረጃዎች ያረጋግጣሉ።

 በሆሣዕና በዓል ሕፃናት ከአዋቂዎች ካህናት ከመላው ምእመናን ጋር በአንድነት ከባለተራው መኖሪያ መንደር ጀምሮ እስከ መቅደሰ ጽዮን ድረስ በዝማሬና በእልልታ ያከብሩታል። በመንፈሳዊው እምነት መሠረት በዚህች ዕለት በአክሱም ተገኝቶ የሰላም በዓልን በጽዮን አክብሮ፣ ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን ተቀብሎ ወደ ቤቱ የሚሄድ የቃል ኪዳኑ ባለቤት ስለሚሆን በዓሉ በልዩ ግርማና ድምቀት ይከበራል። የበዓሉን ታላቅነት የሚገልጹት ባህርያቱም፣ አንደኛ ለረጂም ዘመናት በወጥነት ሲከበር የነበረ መሆኑ፣ ሁለተኛ ሁለት ቀን በአደባባይ የሚከበርና በጣም ብዙ ሕዝብ የሚሳተፍበት መሆኑ፣ ሦስተኛ በዓሉ የሚከበረው በራሱ ታሪካዊ መነሻና ከጥንታዊው የቦታ (የመልክዓ ምድር) ስያሜ ጋር ያልተለያየ መሆኑ፣ አራተኛ አፈ ታሪክ ሳይሆን መሠረታዊ የሆኑ የታሪክ መረጃዎችን ድጋፍ አድርጎ የሚከበር መሆኑ፣ አምስተኛ የዚህ በዓል የመጀመሪያ (ቀዳሚ) ባለቤቶች እና የታሪኩ ወራሾች በዓሉን ለማክበር ያላቸው ተነሳሽነት፣ ስድስተኛ በዓሉ የሚከበረው በታሪካዊቷ፣ በጥንታዊው የሀገራችን ሥነጽሑፍና ሥነ ጥበብ ታሪክ ጉልህ ቦታ ባላት የአክሱም ከተማ ነው። አሁንም በዓሉ በከተማዋና በነዋሪዎቿ የባህል፣ የኢኮኖሚ፣ የማኅበራዊ ትሥሥር ሕይወት፣ የቋንቋ ዕድገትና ታሪክ ውስጥ ከፍተኛ ቦታ የያዘ ነው።

በአክሱም ትውፊት መሠረት አክሱምን የመሠረቷት ሰባት ወንድማማቾች ነበሩ፣ የእነሱም ትውልድ እስከ አሁን ድረስ በአክሱም ይገኛል። እነዚህ ወንድማማቾች በመላው ሀገሪቱ ተሠራጭተው ታላቅ ሀገር መሥርተዋል። ይህ ታሪክ በቀድሞው ዘመን ከክርስትና በፊት በየዓመቱ ሲከበር በዘመነ ክርስትና ከበዓለ ሆሣዕና ጋር አብሮ መከበር እንደጀመረ አበው ይመሰክራሉ። የዚህ ትውፊታዊና ክርስቲያናዊ በዓል አከባበርም በአጭሩ የሚከተለውን ይመስላል።

በዋዜማው ከሁሉ አስቀድሞ የጽዮን ካህናት የክብር ልብሳቸውን ለብሰውና ንዋየ ቅድሳቱን ይዘው ወደ ተረኛው ቤት ይሄዳሉ። ተረኛውም ከሰባቱ ወንድማማቾች ትውልድ አንዱ ሲሆን በሰባት ዓመት አንድ ጊዜ ይደርሰዋል። ከዚያም የጽዮን ካህናት የቤቱን ባለቤትና ቤተ ዘመዶቹን ከባረኩ በኋላ ልዩ ልዩ ጸሎቶችንና ሥርዓቶችን እዚያው ያከናውናሉ። በሥርዓቱ መካከልም በተረኛው ቤት እና ቤተ ዘመዶች አዲስ የተዘጋጀውን የአንድነት ማዕድ ይቀምሳሉ። በዚሁ ቤት ውስጥ ለሆሣዕና አከባበር የተመረጠችውንና ጌታችን ወደ ኢየሩሳሌም ሲሄድ የተቀመጠባት አህያ ምሳሌ የሆነችውን አህያ በልዩ ልዩ አልባሳት በክብር ያስጌጣሉ። በዋዜማው ሁሉም ካህናት በዚሁ ቤት ይመገባሉ፣ ከዚህ ጊዜ በኋላ በልዩ ልዩ ሥርዓት ውስጥ ስለሚሆኑ እስከ በዓሉ ፍጻሜ ድረስ አይመገቡም።

 በቤት ውስጥ የሚካሄደው የጸሎትና የቡራኬ አገልግሎት ከተጠናቀቀ በኋላ ወደ መቅደሰ ጽዮን ለመጓዝ ዝግጅቱ ይጀመራል፤ ጸሎትም ይደረጋል። የበዓሉ መሪ በሚሰጠው መመሪያ መሠረት ካህናቱ በተራ ይቆማሉ። በየማዕረጋቸውና በያዙት ንዋያት ቅደም ተከተል መሠረት ለዑደቱ ይወጣሉ። በመሰንቆና በበገና ልዩ ልዩ ጣዕመ ዜማዎች ይሰማሉ። የዜማ መሣሪያ በሆኑት በመሰንቆና በበገና ዕዝራና ዳዊት፣ በቅደም ተከተል፣ ፈጣሪያቸውን እንዳመሰገኑ ይታመናል። ከዚያ በካህናቱና ዲያቆናቱ ታጅበው መዘምራኑ በሃሌታ፣ ሕዝቡ በእልልታ እየተከተሉ ለክብረ በዓሉ የሚሆነው ሁሉ ተይዞ ከባለተራው ቤት ይወጣሉ።

ሕፃናት እየደጋገሙ የዘንባባ ዝንጣፊ ይዘው “ኪሮስ–ሜሎስ” እያሉ በመዘመር ይከተላሉ። “ኪሮስ-ሜሎስ” ማለት ግእዝም፣ አማርኛም፣ ትግርኛም አይደለም። ያልተተረጎመ እጅግ ጥንታዊ መሠረት ያለው የግሪክ ቃል ነው። ምናልባትም ከዘመነ አክሱም ጀምሮ የነበረ ሊሆን ይችላል። “ኪሮስ” (κύριος) ማለት ከግሪኩ “ኩሪዮስ” የተገኘ ቃል ሲሆን “ጌታ” ወይም “ጌታችን” ማለት ነው። “ሜሎስ” (Μηλος) ማለትም እንዲሁ ከግሪክ የተገኘ ሲሆን ትርጉሙም “ከእኛ ጋር ሁን” ከእኛ አንድ አካል መሆን ማለት ነው። በአጠቃላይ ትርጉሙ “ጌታችን ሆይ ከእኛ ጋር ሁን” ማለት ነው። ይህ በራሱ አንድ ትልቅ ታሪክ ጠቋሚ ምሥጢር ነው። በሥነ ልሳናት (ቋንቋ) ጥናት ውስጥ እንደዚህ ዓይነት ምልክቶች በራሳቸው የሚፈጥሩት የጥናትና ምርምር ጭረት አለ። ይህም ልብ ላለው የምርምር ጥሪ ነው። ወደ ቤተ ክርስቲያን ከተደረሰ በኋላ ካህናቱ ሕዝቡን ባርከው ያሰናብታሉ። ሁሉም ሌሊት ለሚደረገው ሥርዓተ ዝግጅት ወደየቤቱ ይሄዳል።

በዚሁ ዋዜማ ሌሊቱን በሙሉ ሊቃውንት መዘምራን በያሬዳዊ ዝማሬ እግዚአብሔርን እያመሰገኑ ያድራሉ። ምእመናንም ቤታቸውን ትተው በቤተ ክርስቲያን ዙሪያ ያድራሉ። ጌታችን ለእኛ ድኅነት ሲል ወደ ኢየሩሳሌም ገብቶ በምኩራብ ማስተማሩ የሚዘከርበት ስለሆነ ከሩቅም ከቅርብም የተሰበሰቡ ምእመናን በቤተ ክርስቲያን ዙሪያ በጸሎትና በምሕላ ያድራሉ፤ በውስጥም በውጭም ሁነው በጋራና በተናጠል፣ በጸሎትና በምስጋና ሌሊቱን ያሳልፋሉ። ንጋት ላይ ደግሞ የዕለቱ ሥርዓተ ቅዳሴ በተገኙት ቅዱስ ፓትርያርክ፣ ሊቃነ ጳጳሳት፣ ንቡረ ዕድ፣ እና ቀሳውስት ይከናወናል። ከሩቅም ከቅርብም የመጡት ምእመናንም ቅዱስ ሥጋውንና ክቡር ደሙን ይቀበላሉ። በዚህ ቀን በአክሱም ተገኝቶ ቅዱስ ቁርባን ሳይቀበል የሚቀር የለም። ይህ ለብዙ ዘመናት እንደቃልኪዳን የቆየ ሥርዓት ነው። ከሥርዓተ ቅዳሴው በኋላ ወደ ዐውደ ምኅረቱ ተወጥቶ በዕለቱ በተገኙት ጳጳሳት፣ ሊቃነ ካህናት፣ በአክሱም ንቡረ ዕድ ጭምር ታጅበው በቤተ ክርስቲያን በአራቱም ማዕዘናት እየተዞረ አራቱ ወንጌላት ይነበባሉ። ጸሎትና ዝማሬም ይደረጋል።

 ከወንጌላቱ ንባብና ጸሎት በኋላ ሊቃውንቱ የዘንባባ ዝንጣፊ በእጃቸው ይዘው፣ በዐውደ ምኅረቱ ፊት በመቆም ‹‹ተፅዒኖ ዲበ ዕዋል›› የሚለውን እና ጌታችን በአህያ ውርንጫ ወደ ኢየሩሳሌም መግባቱን የሚያስታውሰውን ዝማሬ ያዜማሉ። ከዚያም የዘንባባ ዝንጣፊ ለምእመናን ታድሎ፣ የዕለቱ ጸሎት ተደርሶ፣ ቃለ ቡራኬና ቃለ ምዕዳን ይሰጣል። ሆሣዕና በአርያም! ሆሣዕና ለወልደ ዳዊት! ሆሣዕና ለንጉሠ ሠላም፣ ሰላም ለሰው ልጆች ሁሉ በምድራችን ይሁን! የሰላም ንጉሥ የጌታችን የመድኀኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ቸርነትና በረከት ከሁላችን ጋር ይሁን። አሜን ተብሎ፣ ለሳምንት የሚሆን ጸሎተ ፍትሐት ተደርሶ የበዓሉ ፍጻሜ ይሆናል። ከዚህ ቀን ጀምሮ ሳምንቱን በሙሉ ሰው ቢሞት አይፈታም፣ ፍትሀቱ በዚህ ቀን ተደርጓልና። መስቀል መሳለምና ማማተብም እስከ ዕለተ ዓርብ ድረስ (ለአንድ ሳምንት ያህል) ይቆማሉ። ከጸሎተ ሐሙስ በስተቀር ሳምንቱን በሙሉ ቅዳሴ አይኖርም። በስግደት፣ በንባብ፣ በጸሎት ተቆይቶ ሐሙስ ጸሎተ ሐሙስ፣ ዓርብ ስቅለት፣ እሁድ ትንሣኤ ይከበራል።

 ምእመናን የተሰጣቸውን የዘንባባ ዝንጣፊ በእጃቸው እንደአምባር፣ በጣታቸው እንደቀለበት፣ በግንባራቸው እንደአክሊል እያሰሩ ወደየቤታቸው ይሄዳሉ። ብዙውን ጊዜ በሆሣዕና የሠሩትን የዘንባባ ጌጥ በሰሙነ ሕማማት ሁሉ አድርገውት ይቆያሉ። ይህም የራሱ የሆነ ማኅበራዊ ምሳሌ እንዳለው አበው ይናገራሉ። አጠቃላይ ትርጉሙ ግን ከሰላም ጋር የተያያዘና ሰላምን የምናነግሥበት በዓል ነው። ሆሣዕና የሰላም በዓል ነው። ሰላም ሃይማኖት ነው፣ የፈጣሪ መገለጫና የስጦታዎቹ ሁሉ ፍጻሜ ትልቁ ጸጋ ነው። ሰላም ምትክ የለውም፣ በምንም አይሰፈርም። የማያልፈውን ሰላም ፍለጋ ሰዎች የሚያልፉ ምድራዊ ነገሮቻቸውን ይተዋሉ። ዛሬም ሆሣዕናን ስናከብር ከሁሉ በላይ ለሰላም በመጸለይና ሁላችንንም የሰላም መሣሪያዎች እንዲያደርገን በመመኘት ነው። አባ ጊዮርጊስ በመጽሐፈ ምሥጢር ስለሆሣዕና በጻፈው ምንባብ፣ “ሆሣዕና ከቅድስት ድንግል ማርያም ለተወለደው ለዳዊት ልጅ በእልልታ ቃል በዓል እናድርግ፤ የወይራ ዝንጣፊ-የመስቀል፣ የሰኔል/ዘንባባ ዝንጣፊ-የወንጌል፣ የአይሑድ ቤተ መቅደስ- የቤተ ክርስቲያን፣ የታቦት- ምሳሌ ድንግል ማርያም ናቸው” በማለት ሆሣዕናን የሰላም በዓል አድርገን እንድናከብር ያስተምራል። ሆሣዕና ለሰላም ሆሣዕና በአርያም! ሆሣዕና ለወልደ ዳዊት! ሆሣዕና ለንጉሠ ሰላም፣ ሰላም በምድራችን ይሁን! �i�\�HF

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

በብዛት የተነበቡ

To Top