አድባራተ ጥበብ

የደበበ ሠይፉ የብርሃን ምስጢር ምንድነው

የታላቁ ገጣሚ ደበበ ሠይፉ የግጥም መጽሐፍ “የብርሃን ፍቅር” ይሰኛል። በኩራዝ አሳታሚ ድርጅት አማካኝነት በ1980 ዓ.ም. ለህትመት የበቃ ቢሆንም፣ ዛሬም እንደ አዲስ ቢነበብ የማይጎረብጥ፤ ይልቁንም በተክለ- ቁመናው የሚመስጥ ሥራ ነው። ማለትም የዜማው፣ የቃላት አጠቃቀሙ፣ መልዕክቱ የቤት አመታቱና የስንኝ አወራረዱ የአንባቢን ቀልብ ይማርካል።

 አንባቢያን እና የዘርፉ ባለሙያዎችም ተክለ- ቁመናውን መሠረት በማድረግ ያሳደረባቸውን ስሜት በአስተያየትና በሂስ መልክ ሲጽፉ ኖረዋል። የማያረጅ ወይም ዘመን ተሻጋሪ ሥራ ነውና ነገም ብዙ እንደሚባልለት አያጠራጥርም።

 ደበበ የመጽሐፉን ስያሜ ለምን “የብርሃን ፍቅር” እንዳለው ግን ምንም የተባለ ነገር የለም፡: ምንም ያልተባለው ሚዛን የሚደፋ ቁምነገር ስለጠፋ አይደለም። እንደሚመስለኝ ትችቶቹ ከተክለ-ቁመናው ባሻገር ያለውን ገፅታ ማየት ባለመቻላቸው ነው። ደበበ እንደ ብዙ ገጣሚዎች አንደኛውን ትልቅ ወይም ገዢ ሀሳብ ያለውን ግጥም አንስቶ ለመጽሐፉ ርዕስ አላደረገም። በውስጡ “የብርሃን ፍቅር” የሚል ግጥም የለምና። የመጽሐፉን አጠቃላይ አንድምታ በመለካትም መዞ ያመጣው ነው ለማለት በቂ አይደለም። ይልቁንም፣ ብርሃናዊ ምስጢራትን በመስቀለኛ ሃሳቦች እንድንመረምራቸው የፈለገ ነው የሚመስለው። ማለትም ርዕሰ-ጉዳዩን ከቀጥታ እይታ፣ ከተምሳሌት፣ ከአሊጎሪ አውድና ከመሳሰሉት ፈትሸን እንድናይ፤ ከተቻለም የተገለፀውን ብርሃን እንድንሞቅ።

 ደበበ በስሜት ብቻ ሳይሆን በዕውቀትም የሚፅፍ ባለቅኔ በመሆኑ ይህንን አያስብም ብሎ መከራከር አይቻልም። ፀሐፌ ተውኔትነቱና ተመራማሪነቱም ይህን ሃሳብ ለመደገፍ እገዛ ያደርጋሉ። ለምሳሌ ያህል ገፀ-ባህሪይ፣ ሴራ፣ መቼት እና ቃለ-ተውኔት የተባሉት ስነ-ጽሑፋዊ ቃላትን በመፍጠር ሙያዊ እገዛ አድርጓል።

አጋጣሚ ሆኖ እነዚህ የአማርኛ ፍቺ ያገኙ ሙያዊ የአማርኛ ቃላት ይጠቀሱለታል እንጂ በግጥሞቹ ውስጥም በርካታ ያልተባለላቸው ስልቶች የሚገኙ ይመስለኛል። አንደኛው ቃላትን በሚያዝናና መልኩ ደቅሎ መልዕክትን የማስተላለፍ ጥበቡ ነው። “ልጅቱ የዘመነችቱ” በተሰኘው ግጥሙ ውስጥ ዘማኒዋ “ሱሪዋን ሱርት፣ ጫማዋን ጭምት፣ ቀበቶዋን ቅብትት፣ ጃኬቷን ጅክት” ነው የምታደርገው። እነዚህ ከስም ውስጥ የተደቀሉ መገለጫዎች የገጣሚውን ምናበ ሠፊነት ያስረዳሉ። አንድም ቋንቋን ከመፍጠር አንድም ምስል አከሳሰትን ከማጉላት።

 እንደ እኔ እምነት የደበበ ሠይፉን ስራዎች በጥልቀት የመረመረ ባለሙያ አንድ ተጨማሪ የግጥም ዓይነት መታዘቡ አይቀርም። ከወል፣ ሠንጎ መገን፣ ቡሄ በሉ፣ ሆያ ሆዬ እና ከመሳሰሉት ውጪ ማለቴ ነው። ደበበ ልክ እንደ ፀጋዬ ገብረመድህን የራሱ ቀለማት፣ አወቃቀርና ምት የሚጠቀም ባለቅኔ ይመስለኛል። በተለይ ከግጥም አወራረዱ አንፃር የአንድ ቃል ዜማ ሽግግር ወይም የአንድ ቃል መድፊያን በሚጥም መልኩ በብቸኝነት ተጠቃሚ ነው።

 “ሰማይና ምድር”፣ “ልጅነት”፣ “በትን ያሻራህን ዘር” እና “ያቺን ሟች ቀን” የተሰኙ ግጥሞቹ የዚህ አባባሌ ማሳያ ናቸው።

 በ”ሰማይና ምድር” ውስጥ

 በጀርባዬ ተንጋልዬ

 አውዬ በቅፅበት የፈተልኩትን ለብሼ

 ሞቆኝ

 በእኔው ዓለም ነግሼ

 ደልቶኝ

 ከፅድቁ ገበታ ቀምሼ

ጣፍጦኝ

 እያለ ይወርዳል።

አውዬ ሞቆኝ፣ ደልቶኝ፣ ጣፍጦኝ … የሚሉት ነጠላ ቃላት ያነከሡ ይመስላሉ እንጂ ያለ ክራንች ነው የቆሙት። ለዛውም ጠብቀው። በ “ያቺን ሟች ቀን” ውስጥም እንዲሁ ብቻቸውን ቁጭ ያሉት ትብነን!…ትምከን!… የሚሉ ቃላት ርግማናዊ ግዝፈታቸው ከምላሰ ጥቁር የሰፈር ሽማግሌዎች ወይም መጋረጃ ካገዘፋቸው ታዋቂ ጠንቋዮች የላቀ ነው። ይህ ኃይለኛ የአወራረድ ስልት በደበበ ቤት ተይዞ መጠናት ያለበት ይመስለኛል።

ደበበ እንግዲህ እንዲህ ከምናውቀው በላይ ብዙ ነው። የብርሃን ፍቅር ምስጢራዊነትም ሰፊ ፍቺ የሰነቀ ነው። በመድበሉ ውስጥ 49 ግጥሞች ተካተዋል። ከእነዚህ ውስጥ 24ቱ ግጥሞች ብርሃንን በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ያነሳሉ። ብርሃንን በሚያወሱት 15 ያህል ግጥሞቹ ፀሐይና ጨረቃ በተፈላጊው ቦታና አውድ በግልፅ ተጠቅሰዋል። “ዳኢቴ”፣ “አዴ ላንቃሞ”፣ “እቴቴ”፣ “ዛሬን እንኳን”፣ “ብቻ መገኘትሽ”፣ “ሀዘንሽ አመመኝ”፣ “ይርጋለም” እና የመሳሰሉትም እዚህ ምድብ ውስጥ የሚወድቁ ናቸው። ለአብነት ያህል “ያቺ ቆንጂት” በሚለው ግጥም ፡-

 “ጋሼ ላጫውትህ ትለኛለች

 ያይኔን ብርሃን እየሞቀች”

 የሚል ተደጋጋሚ ግጥም አለ። እዚህ ላይ ብርሃን የተወከለው ፍቅርና መልካምነትን ለመግለፅ ነው።

 በግጥም መድበሎች ላይ በተለይም አንድን ጉዳይ በስፋትና በጥልቀት ማዋቀር የተለመደ አይደለም። ምክንያቱ የተለያየ ቢሆንም በዋናነት ግን ገጣሚው ራሱ ሊያመነጫቸው በሚችለው ውስን ሀሳቦች መሰላቸቱ ሲሆን አልፎ ተርፎም አንባቢን አሰለቻለሁ ብሎ መፍራቱ ነው።

 የብርሃን ፍቅር ብርሃናዊ ጨረሮቹን በተለያየ መልክ ሳይሰስት ነው የሚያደርሰን። በርግጥ ለደበበ ሠይፉ ብርሃን ምንድነው? ብርሃን የሚያስረዳን የጨለማን ተቃርኗዊ ውጤት መሆኑን ነው? ወይስ ከሳይንሳዊ፣ አፈ-ታሪካዊና ሃይማኖታዊ ዳራዎች ጋር የተያያዙ ሃሳቦች አሉት?

 በ “እሡ ነው- እሡ ” ግጥሙ ላይ

 እሱ ነው – እሱ

 ዐይን ባይኖረው

 ለምን ብርሃን ኖረ የሚለው

 እግር ባይኖር

 ለምን መንገድ ኖረ እሚለው

 እሱ ነው – እሱ

 ከቀናቴ

 ፀሐይቱን የሠረቀ

 በመንገዴ

 አሜከላ ያፀደቀ።

 እያለ የሚበሳጨው ለምንድን ነው? ይህ ግጥም የምናወራበትን የብርሃን ጉዳይ በሚገባ የሚገልፅ ነው። ምክንያቱም የገጣሚውን ያገባኛል ባይነት ደምቆ እንመለከታለን። በተጠየቅ የሚሞግትባቸው ቃላዊ ሃሳቦች ብርሃን፣ መንገድና ፀሐይ ናቸው። ሀሳቦቹን በቤተ-ዘመድ ጉባኤ አይን ካየናቸው አንድም ሶስትም ናቸው። ገጣሚው በዕውቀት፣ እድገት እና እውነት ላይ የማይደራደር መሆኑ ይሰማናል።

 የደበበ ሠይፉ የብርሃን ትኩረት አንደኛው ምንጭነት ከህይወት ተምሳሌትነት የመቀዳቱ ጉዳይ ይመስላል። ፈጣሪ በመጀመሪያ ሰማይና ምድርን ከፈጠረ በኋላ የምድር ጨለማ የተሸነፈው በብርሃን ውልደት አማካኝነት ነው። ፈጣሪ ብርሃንን የሰጠን ለድምቀት ብቻ አይደለም። በብርሃን አማካኝነት ሃይል ተሞልቶ ለፕላኔታችን መቀጠል ትልቅ አስተዋፅኦ ያደርጋል። የመሬት ሥርዓተ-ምህዳር የተመሰረተው በፀሐይ ከሚገኘው ብርሃን ነው። ምክንያቱም እፅዋት የጸሐይ ብርሃንን ምግባቸውን ለማዘጋጀት ይጠቀሙበታል። በሌላ በኩል ሰው፣ እንስሳት፣ ምግባቸውን ከእፅዋት ስለሚያገኙ ሠንሠለቱ የጠነከረ ነው።

ደበበ ሠይፉ የብርሃን ሠረገላ የማይታየውን ወይም የማይዳፈረውን ነገር ሁሉ እውነት ለማድረግ የሚያስችል መሳሪያ መሆኑን መረዳቱም ርዕሰ-ጉዳዩን አጥብቆ እንዲይዝ አግዞታል።

 “ምነዋ ባየሁኝ” በሚለው ግጥም ምነዋ ባየሁኝ መሬቷን ሰቅስቄ ዛፉን ተራራውን ቤቷን ሰዋን ሁሉ አንድ ላይ ጠቅልዬ በብርሃን ፍጥነት በሚምዘገዘግ ዘንግ ወዲያ አንጠልጥዬ

“የደበበ ሠይፉ የብርሃን ትኩረት አንደኛው ምንጭነት ከህይወት ተምሳሌትነት የመቀዳቱ ጉዳይ ይመስላል። ፈጣሪ በመጀመሪያ ሰማይና ምድርን ከፈጠረ በኋላ የምድር ጨለማ የተሸነፈው በብርሃን ውልደት አማካኝነት ነው”

እያለ ቀስተደመናንና ጨረቃን ሁሉ ቀላል መጫወቻ እንዲሆኑለት ይመኛል። ይህ ምኞት መለኮታዊ መሻትም ጭምር ነው። ምክንያቱም መላዕክት የሚታዩት ብርሃን ባለበት ነው። ብርሃንን ከመሬት ወደ ሠማይ ለመጓጓዝ እንደ ኤሌክትሮ ማግኔቲክ ሃይል ይጠቀሙበታል። ሰዎች ፀሎትና ምሰጣ ሲያከናውኑ እንደ ሻማ ዓይነት ብርሃናዊ ነገሮችን የሚጠቀሙትም መለኮታዊ ግንኙነት ለመፍጠር በማሰብ ነው።

ሌላው የደበበ ግጥሞች መሠረታዊ መለያ ፀሐይንና ጨረቃን የብርሃን ምሰሶ ወይም ኪናዊ ምርኩዝ የማድረጋቸው ጉዳይ ነው። ከላይ እንደገለፅኩት 15 የሚደርሱ ግጥሞች ላይ ምርኩዝ ሆነው ቆመዋል። አንባቢም በገባው መልኩ በዛቢያቸው እንዲሽከረከሩ ያደርጋቸዋል። ገጣሚውም አልፎ አልፎ ለብቻ አንዳንዴ ደግሞ አንድ ላይ ያቀርባቸዋል።

 የጥንት ሰዎች የሁለቱም አብሮነት (Duality) በማለት ይገልፁታል። ምክንያቱም እንደ ብዙ ሀገሮች አፈ-ታሪክ ከሆነ ፀሐይና ጨረቃ ባልና ሚስት፣ ወንድምና እህት ወይም ወንድማማቾች ናቸው። የሰው ልጅ ሲፈጠር ጀምሮ የሁለትዮሽ ውጤት ነው። ሁለት እጅ፣ ሁለት እግር፣ ሁለት ዐይን፣ ሁለት ጀሮ ወዘተ… ያለው። ይህ ጥምረት የፀሐይን ግማሽና የጨረቃን ግማሽ ውህደትም ይወስዳል። ፀሐይ የቀኝ ጎን ስትሆን ጨረቃ የግራ ናት፤ የቀኝ ጎን ወንድ፣ የግራ ደግሞ ሴትነትን ወካይ ነው ይላሉ።

 ደበበ “አዴ ላንቃሞ” በተሰኘው ግጥም (አንድ የሲዳሞ ወንድ ነው) ተጠቃሹ ሰው ባሉት ሶስት ሚስቶችና ወንድ ሆኖ በመፈጠሩ ሲደሰት እናያለን። በደማቅ የጨረቃ ብርሃን ታጅቦ ለሶስቱም ሚስቶች ለአዳር እንደሚመጣ ትዕዛዝ ሰጥቶ እንዴት ሽርጉድ እንደሚሉ በማሰብ ነው የሚስቀው። ሊያድር የሚችለው ግን አንዷ ጋ ብቻ ነው።

 ብርማይቱ ጨረቃ

የብርሃን ጠበል አፍልቃ

 ተፈጥሮን ስታጠምቃት

 እንደገና ስትወልዳት

 እያለ ነው ግጥሙ የሚዘልቀው። እንደ ጨረቃዋ ልዩ ድምቀት ሶስቱ ሚስቶቹ ጋ በነበረው ኃያል ሙቀት እየረካ ነበር። ምክንያቱም ሶስቱም “እኔ ጋ ነው የሚያድረው” በሚል ያሻቀበ ጉጉት ጎጆውን በፍላጎት እንደሚያነዱት ስለማይጠራጠር። ጨረቃዋና ሴቶቹ በፈጠሩት ግለትም ሆነ ፆታዊ አንድነት ሳይመሳሰሉ አልቀሩም። በግጥሙ መሠረትም “አዴ ላንቃሞ” የወንድነቱን ፅድቅ አድናቂ ነውና ከጨረቃ በትይዩ የቆመ የፀሐይን ወገን ሊሆን ይችላል።

 ደበበ በተለይም “ገና በልጅነት” እና “ዛሬ እንኳን” በተሰኙ ግጥሞቹ ውስጥ ፀሐይና ጨረቃን በጋራ እየገለፀ ተጠቅሞባቸዋል። ፀሐይን ሲያነሳ ኃይልን፣ ህይወትን፣ ጤናን፣ ጥልቅ የፍቅር ስሜት መግለጫነትን በመወከል ሲሆን፤ ጨረቃን ሲገልፃት ምስጢርን፣ ብቸኝነትን፣ ውበትን፣ የመሳሰሉትን እንድናስብ በሚመለከት ነው። የደበበ ሠይፉ የብርሃን ፍቅር፣ ብርሃን አስሶ፣ በብርሃን ተማርኮ፣ ብርሃን የሚለኩስ ኪናዊ ደመራ ነው። “የብርሃን ፍቅር” አንድ አይኑን ፀሐይ፣ ሌላውን ጨረቃ አድርጎ ብርሃናማ መኃልይ የሚሰብክ ኪናዊ ካህን ነው።

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

በብዛት የተነበቡ

To Top